AÇIK İŞLETMELERDE KULLANILAN DELİCİLERPatlatma deliklerinin hazırlanmasında baslıca, döner ve darbeli delik makinaları kullanılmaktadır.
DÖNER DELİCİLERDöner deliciler açık işletmecilikte yaygın olarak kullanılan delik makineleridir.
Avantajları:Dik ve eğik delik delebilirler Her sertlikteki formasyonlarda kullanılabilirler
Delik çapları ve uzunlukları geniş sınırlar içinde değişir.
Dizel veya elektrik tahrikli kullanılabilirler.
Günümüzde döner delicilerle
430 mm ye kadar çaptaki patlatma delikleri delinebilmektedir. Ancak uygulamada çoğunlukla tercih edilen delik çapları
170-254 mm arasındadır.
Delik uzunlukları ise açık işletmecilikte kullanılan büyük kapasiteli draglaynlar için yüksek ayna olarak kabul edilen
60 m kadar olabilmektedir.
Patlatma tasarımı gereği eğik delik delinecekse makinenin kulesi
0°-30° arasında (genellikle
5 ° aralıklarla) düşeyden saptırılabilir.
Döner delici donanımları:Döner delicilerin başlıca donanımları:Taşıyıcı
Güç kaynağı
Baskı sistemi
Döndürme sistemi
Basınçlı hava sistemi
Matkap
Tijler
TAŞIYICIDöner deliciler kullanım şartlarına göre paletli veya lastik tekerlekli taşıyıcılar üzerine monte edilirler. Paletli taşıyıcılar lastik tekerlekli olanlara göre daha ağır sondaj donanımlarının taşınmasına olanak verdiği gibi, engebeli ve meyilli zeminlerde daha kolay hareket edebilir. Lastik tekerlekli tipler ise hafif yapılı olup, hareket serbestlikleri daha fazladır.
GÜÇ KAYNAĞIDöner delicilerin güç kaynakları
dizel veya
elektrik motorudur.
Güç kaynağı şu işlere yarar:Makinenin yer değiştirmesi
Hidrolik ayakların ve kulelerin indirilip kaldırılması
Matkap üzerine baskı kuvvetinin uygulanması ve matkabın döndürülmesi
Basınçlı hava sağlayan kompresörün çalıştırılması
BASKI SİSTEMİ Kayacın etkin bir şekilde parçalanabilmesi, matkap üzerine uygulanan baskı kuvveti ile yakından ilgilidir. Takım dizisinin kendi ağırlığı bu iş için yeterli olmadığından, baskı kuvveti
“dişli çark-dişli kol” veya
“hidrolik silindir-zincir” gibi düzeneklerle temin edilir.
DÖNDÜRME SİSTEMİ Patlatma deliklerinin açılmasında kullanılan delik makinelerinde, takım dizisinin ve matkabın dönmesini sağlayan en yaygın sistem
“yukarıdan tahrik olarak bilinen döndürme sistemidir.
Diğer bir döndürme sisteminde ise, tijin dönme hareketi
ana motordan kavramalar yardımıyla sağlanmaktadır.
TİJLER*Tijler,
Baskı kuvvetini,
Dönme hareketini ve
Basınçlı havayı matkaba ileten sondaj borularıdır.
Standart tij uzunluğu 3 - 16,7 metre arasında değişmektedir. Tij çapları ise genellikle matkap çapından 4-5 cm daha küçük seçilir.
MATKAPLAR Matkaplar, tijlerin uç kısmına takılan kesici elemanlardır.
Kullanılacak matkap tipi, delinecek formasyonun karakteristiklerine uygun olarak seçilir son yıllarda genellikle makaralı matkap seçilmektedir.
MATKAP ÖMRÜNÜ ETKİLEYEN FAKTÖRLER KAYACIN AŞINDIRICILIĞI
UYGULANAN BASKI KUVVETİ
DELİKTEKİ SU MİKTARI
EKLEM VE KATMANLAŞMA DÜZLEMLERİNDEKİ YÖNLENMELER
KAYACIN MEKANİK DAYANIMI
OPERATÖR BECERİSİ
DÖNER DELİCİLERLE DELİK AÇMADA TEMEL İŞLEMLERa) Patlatma tasarımına uygun olarak delik yerleri önceden işaretlenir. Makine, belirlenen delik yerine yanaşır ve hidrolik silindirler yardımı ile kulesini kaldırır.
b) Makine, hidrolik ayakları üzerinde kaldırılır ve dengelenir.
c) Matkap üzerine verilen baskı kuvveti ve dönme hareketi ile delme işlemi başlatılır. Tijlerden verilen basınçlı hava yardımı ile matkabın kestiği kırıntılar delikten dışarı atılır.
d) Gerektiğinde, tijler birbirlerine eklenerek daha derinliğe inilir
e) Delik istenilen derinliğe kadar ilerletildiğinde, matkap ve tij yukarı çekilir.
f) Makine, bir sonraki deliği delmek için yer değiştirir.
Darbeli delicilerDarbeli delicilerle kayacın parçalanması, bir matkap üzerine yüksek frekanslı darbelerin uygulanması ile gerçekleştirilir. Her darbe sonrasında, taze bir yüzey ile temas etmesini sağlamak amacıyla, matkabın bir miktar dönmesi sağlanır.
Darbeli deliciler, çok sert kayaçlarda ve nispeten küçük çaplı deliklerin delinmesinde kullanılır.
Bu deliciler, delik içi ve delik dışı darbe düzenekli deliciler olmak üzere iki grupta incelenebilir.
Delik içi darbe düzenekli deliciler Bu delicilerde darbe işlemini gerçekleştiren çekiç (piston) delik içinde olup doğrudan matkap üzerine çarptırılır. Bu nedenle çekiç matkabı delik dibinde takip eder. Tijlerden gönderilen basınçlı hava, darbe etkisinin oluşturulmasında ve delik dibi kırıntılarının uzaklaştırılmasında kullanılır.
Delik dışı darbe düzenekli delicilerDarbeyi gerçekleştiren mekanizma delik dışında olup, darbe enerjisi matkaba tijler vasıtasıyla iletilir. Bu tip delicilerin delik içi darbeli sisteme göre üstünlükleri şunlardır:
Delik dışı darbe düzenekli delicilerin avantajlarıa) Darbe kaynağı delik içinde olmadığı için, bu mekanizmanın sığabileceği alan ve dolayısıyla matkaba uygulanacak enerji miktarı sınırlanmamıştır. Bu nedenle daha küçük çaplı deliklerin delinmesinde de kullanılabilirler.
b) Piston çapının delik çapından küçük olması zorunluluğu bulunmadığından, sığ derinliklerde daha yüksek delme hızlarına ulaşılabilirler.
Bu üstünlüklerine karşılık, üzerlerine sürekli olarak darbe enerjisi uygulanan tij ve kavramaların ömürleri nispeten kısadır. Darbe enerjisi matkaba tijler yardımıyla iletildiğinden enerji kaybı yüksektir.
El ile tutulup kumanda edilen martoperfaratör tipi delicilerin dışında, delik dışı darbeli delicilerin çoğu bir taşıyıcı üzerine monte edilmiştir.
Madencilik faaliyetlerinde bir taşıyıcı üzerine monteli ilk delik deliciler
“wagon drill” olarak bilinen tekerlekli bir kaporta üzerine monteli delicilerdir.
Wagon drill olarak bilinen delicilerin kendi kendine hareket etme yeteneklerinin olmayışı yani bir çekiciye gereksinim duymaları ve delme işlemlerinin oldukça zaman alıcı hazırlıklar gerektirmesi gibi nedenlerle yerlerini paletli tip wagon drill’ lere bırakmışlardır.
