PATLATMA KAYNAKLI ÇEVRESEL SORUNLAR VE ÇÖZÜM ARAÇLARIPatlatma yolu ile kayaların kırılarak maden ve inşaat sektörüne hammadde hazırlanması sırasında çevreden gelen rahatsızlıklar her geçen gün artmaktadır.
Önceleri yerleşim yerlerinin dışında kurulmuş bir çok maden işletmesi, taş ocağı, çimento fabrikası vs. bu gün yaşam merkezlerinin oldukça fazla yanaşması ve çevrelerini sarması sonucu patlatmalardan kaynaklanan çevresel rahatsızlıklarla karşı karşıya kalmıştır. Rahatsızlıkların önüne geçilebilmesi için yeni patlatma tekniklerinin geliştirilmesi ve uygulanması zorunlulukları ortaya çıkmıştır.
Patlatmalar sonucu çevreye taş savrulması, yer sarsıntısı, hava şoku, toz emisyonu gibi rahatsızlıklar verilebilmekte, işletmeciler, halk ve kamu görevlileri arasında uzlaşmazlıklar çıkmaktadır.
Patlatma ile çevreye verilebilecek rahatsızlıkların arasında en önemlisi yer sarsıntısı olarak ortaya çıkmaktadır. Taş savrulması, hava şoku ve toz emisyonu işletmelere yakın yerlerde etkin olurken yer sarsıntısı çok uzaklarda bile etkinliğini gösterebilmekte, kişi ve kuruluşları rahatsız edebilmektedir.
Patlatmalarda amaç patlayıcının sahip olduğu enerjiyi kayaya iletmek ve bu sayede kayayı kırmak ve ötelemektir. Patlayıcı maddelerin sahip olduğu enerjinin bir kısmı kayayı kırmada ve ötelemede kullanılırken (kırma ve itme enerjisi) bir kısmı da artık enerji yani ses, ışık, sismik enerjisi olarak harcanmaktadır. Patlayıcı maddenin detonasyon sürecinde açığa çıkan artık enerjisinden bir kısmını oluşturan sismik enerji patlatma kaynağından uzaklaştıkça ihmal edilebilir bir düzeye iner ve tamamen sönümleninceye kadar uzun bir mesafe kat edebilir. Titreşimler patlatma yerine yakın bölgelerde bulunan yapılara zarar verebilir.
Yaratılan yer sarsıntısının büyüklüğü bir seferde patlatılan patlayıcı madde miktarı ile doğru orantılı, titreşim dalgalarının kat ettiği uzaklık ile ters orantılıdır.
Dünyada patlatmalardan kaynaklanan yer sarsıntısı ve hasar kriterlerini saptamak ve denetlemek için belirli yönetmelik ve standartlar bulunurken ülkemizde bu tip bir standart bulunmamaktadır. Ülkemizde meydana gelen şikayetler farklı ülkelere ait standartlara göre değerlendirilmektedir. Ülkemizdeki binalarına özellikleri ile farklı ülkelerdeki binaların özellikleri arasında farklılıklar bulunmakta, hasar kriterlerinin değerlendirilmesi sırasında zorluklar yaşanmaktadır.
Çevresel rahatsızlıklardan olan yer sarsıntısı hakkında yapılan şikayetlerin bir kısmı haklı şikayetler olarak ortaya çıkarken bir kısmı da tamamen maksatlı ve işletmelerden haksız kazanç sağlamak için yapılan şikayetler olarak ortaya çıkmaktadır.
Maden ve inşaat sektörüne ait işletmelerin yerleşim yerlerine olan yakınlığı da çevre halkı ve işletme sahiplerinin konuya daha fazla önem vermelerini sağlamıştır. İşletme sahipleri patlatmalara giderek artan bir önem vermektedir. Bu gün bir çok modern maden, çimento fabrikası ve taş ocağı, patlatma işlemlerini üretici firmalara yaptırmaya başlayarak hizmet satın almaya başlamış ve sorumluluğu hizmet aldığı firmaya yıkmıştır. Hizmet veren firmalar işe başlamadan önce özellikle yerleşim yerlerine yakın işletmelerde mutlak surette risk analizleri yaparak patlatmaların çevreye verdiği zararın önlenmesine yönelik tedbirleri almakta ve böylece sorunsuz patlatmalar yapılabilmektedir.
Hizmet satın almanın dışında sektörde bulunan firmalardan danışmanlık alınarak da patlatmalardan kaynaklanan çevresel rahatsızlıkların önüne geçmek mümkündür.
Ülkemizde belli başlı üniversitelerde bulunan değerli bilim adamları da atlatmalardan kaynaklanan çevresel rahatsızlıklarla yakından ilgilenmekte, konu üzerinde sürekli çalışmakta, makaleler üretmekte ve ilgili kişilerin ydınlanmasına büyük katkı sağlamaktadır.
Ancak ülkemizde sektöre tepeden bakıldığında sürekli gelişme gösteren yenilikleri arayan, bulan ve uygulayan kişi ve kuruluşların dışında çevresel rahatsızlıklar vermesi olası gözüken birçok durum sorun bulunmaktadır. Sorunlara baktığımızda aşağıdaki saptamaları
yapmaktayız;
-Bir çok işletme halen gübre kullanmak tadır. Paternin uygun olmaması durumunda patlatma sırasında kullanılan gübrenin kayayı kırmada ve ötelemede zayıf kalması sonucu patlayıcının enerjisi faydalı enerji olarak kırma ve itmede kullanılamamakta doğal olarak patlayıcının artık enerjisi artmakta, kaya yapısının durumuna göre çevresel rahatsızlıklar meydana gelebilmektedir.
-Yerleşim yerlerine yakın yerlerde basamak patlatmalarında halen “0” nolu elektrikli kapsül kullanımı sonucu aynı anda yüzlerce kilo patlayıcının patlatılması da çevresel rahatsızlıklara yol açabilmektedir.
-Galeri patlatmaları halen ülkemizde yaygın olarak kullanılmaktadır. Galeri patlatmaları tamamen kontrolsüz patlatmalar olduğundan binlerce kilo patlayıcının aynı anda patlatılması, taş savrulmasın dan yer sarsıntısına kadar giden bir çok çevresel rahatsızlığı ortaya çıkarabilmektedir.
-Galeri patlatmaları halen ülkemizde yaygın olarak kullanılmaktadır. Galeri patlatmaları tamamen kontrolsüz patlatmalar olduğundan binlerce kilo patlayıcının aynı anda patlatılması, taş savrulmasından yer sarsıntısına kadar giden bir çok çevresel rahatsızlığı ortaya çıkarabilmektedir.
-Elektriksiz kapsül kullanımının yaygınlaşamaması. Elektriksiz kapsüllerin elektrikli kapsüllere göre daha pahalı olması birçok işletmenin patlatma maliyet hesaplarını yapmaması veya yapamaması dolayısı ile sadece birim fiyatlarla maliyet değerlendirmesi yapması elektriksiz kapsül kullanıldığında patlatmalarda çok fazla bir maliyet artışı olacağının düşünmesine yol açmaktadır. Aslında ton veya metreküp başına yapılan bir maliyet hesabında elektriksiz kapsül kullanımının getireceği mali yet artışı çok fazla değildir. Maliyet artışı elektriksiz kapsül fiyatlarının daha yüksek olması sebebi ile kaçınılmazdır. Ancak meydana gelebilecek bu artış işletmede çok rahatlıkla başka yerlerde yapılabilecek tasarruflarla bile rahatlıkla karşılanabilecek düzeydedir.
Yukarıda açıkladığımız sorunlar yazımı okuyan birçok kişi ve firma için çok yakından bilinen ve bu firmalar tarafından tedbirleri alınmış ve çözülmüş sorunlardır. Bu özelliklerde bulunan kişi ve kuruluşlar bu satırları okuduklarında tatlı bir gülümseme yaşayabilirler. Ancak ülkemizin inkar edilemeyecek gerçeği olarak birçok firma halen yukarıda açıkladığımız sorunların çevresel rahatsızlıklar verdiğinin farkında ve bilincinde değildir. Amacımız patlayıcı madde kullanan tüm kişi ve kuruluşları çevresel etkiler konusunda uyarmak ve eğitmektir.
Unutulmaması gereken diğer bir konuda birçok işletmenin haksız yere çıkar amaçlı şikayetlerle karşılaştığı ve zaman zaman üretimin durdurulması yada patlatma delik sayısının gereksiz yere azaltılması gibi sebeplerden dolayı kapasite kaybına uğraması gibi ekomomiyi olumsuz yönde etkileyen sonuçlara katlanmak zorunda kalmasıdır.
Çevre hepimiz için önemli ve vazgeçilemez bir kavramdır. Doğa kendisine karşı yapılan haksız saldırılara en umulmadık biçimde cevap vermekte ve bir anlamda sanki hıncını çıkarmaktadır. Maden ve inşaat amaçlı çalışan işletmeler de ekonomimizin yadsınamayacak değerleridir. Bu işletmelerin önlerini tıkamak değil açmak, daha fazla katma değer yaratan birer varlıklar haline dönüştürmek gerekmektedir. Patlayıcı maddeler ve patlatma işlemleri bu işletmeler için olmassa olmaz işlemlerdir. Patlatmalardan kaynaklanan çevresel sorunların önlenebilmesi için işletme sahipleri, patlayıcı madde üreticileri, ilgili kamu görevlilleri, üniversiteler ve vatandaşların birlikte hareket etmeleri, sorunları karşılıklı olarak çözümlemeye çalışmaları gerekmektedir. Bu birliktelikte ise herşeyde olduğu gibi eğitimin önemi büyüktür.
Nitromak olarak patlayıcı maddelerle ilgili her konuda olduğu gibi patlatmalardan kaynaklanan çevresel sorunların çözümünde de tüm kişi ve kuruluşlarla çalışmaya hazır bulunmaktayız. Konusunun uzmanı elemanlarımız patlatmalardan kaynaklanan çevresel etkiler konusundaki tüm sorunlarınızı sizlerle paylaşmaya ve çözüm üretmeye ekipmanları ve uzmanlık bilgileri ile hazır bulunmaktadır.
M.Oğuz ÖZKAZANÇ
Kimya Yük. Müh.
Nitromak Pazarlama ve Satış Müdürü
