ALÜMİNYUMGenel Özellikleri Aşağıda belirtilen mineraller, doğada değişik oranlarda karışımlar şeklinde bulunurlar ve toplu halde BOKSİT olarak adlandırılırlar. Bu nedenle, alüminyum yatakları boksit yatakları olarak bilinir. Boksit, homojen bir kimyasal bileşime ve kristal yapıya sahip bir mineral olmayıp, bu minerallerin heterojen bir karışım şeklindedir. Alüminyum üretebilen tek mineral grubu, alüminyum oksitli ve hidroksitli mineraller olup, en önemlileri;
Boksit Mineralleri
Alüminyum metali başlıca gibsitik ve böhmitik boksit cevherlerinden üretilir. Diyaspor ve böhmit aynı kimyasal formüle sahip olmalarına karşın şebeke yapıları farklı minerallerdir. Diyaspor, böhmit kadar Al üretimine uygun değildir. Korund ise aşındırıcı olarak kullanılmaktadır.
Diğer yandan boksit içeren malzemeler saf olmayıp, bir miktar silis, demir oksitli mineraller ve kil mineralleri içerebilen karışımlar şeklindedir. Boksit açık renkli toprağımsı görünümlüdür. Ancak, demir içeriği nedeniyle rengi, genellikle kırmızımsı-kahverengi tonlardadır. Demir Mineralleri: demiroksitler (hematit, Fe2O3) veya demir hidroksitler (limonit götit, hidrogötit) olarak boksitlerde çok yaygındır. Gibsitik (Hidrarjilitli) boksit türlerinde demir daha boldur.
Silis, boksit kalitesinde önemli rol oynar. Kalsedon, kuvars ve opal olarak serbest halde veya kaolinit, halloysit gibi kil minerallerine bağlı olarak bulunur.
Boksitlerin Kullanım AlanlarıBoksitler, genellikle metalik alüminyum üretiminde kullanılırlar. Dünya boksit üretiminin % 90’ı alümina (Al2O3) ve alüminyum (Al) üretimine yöneliktir. Alüminyum metali başlıca gibsit ve böhmitik boksit cevherlerinden üretilir.
Hafif metal sınıfından bir element olan alüminyum yumuşak, hafif olması ile yüksek elektrik ve ısı iletkenliği, kolay işlenebilirlik, korrozyona dayanıklılık, soğuk ve sıcak şekillenebilme gibi özellikleri nedeniyle kullanım alanı çok olan bir elementtir. Benzer özelliklerdeki diğer metallere oranla nispeten daha ucuz oluşu ve teminindeki kolaylık, alüminyumu tercih edilir kılmaktadır. Başta inşaat sektöründe olmak üzere, kimya ve gıda, ulaştırma, elektrik-elektronik, makine ve imalat sektörleri gibi çok geniş alanlarda kullanılır. Ayrıca, yüksek tenörlü boksitlerden elde edilen alümina, refrakter malzeme üretiminde kullanılmaktadır. Aşağıda kullanım alanlarına göre tenör değerleri belirtilmiştir.
İçeriklerine Göre Boksitlerin Kullanım Alanları
Diyaspor (s:6-7) zaman zaman zımpara taşı üretiminde, korund ise sertliğinin yüksek olması nedeniyle (s:9) aşındırıcı ve kesici malzemelerin üretiminde kullanılır.
Dünya Boksit Rezervleri ve ÜretimiDünya boksit kaynaklarının 23-75 milyar ton olduğu tahmin edilmektedir. Bununla birlikte, dünya boksit rezervleri toplamı 23 milyar ton, baz rezervleri toplamı ise 33 milyar ton civarındadır. Gine (7.4 milyar ton), Avustralya (4.4 milyar ton), Jameika (2 milyar ton), Brezilya (1,9 milyar ton), Hindistan (770 milyon ton), Çin (700 milyon ton), Surinam (580 milyon ton) dünyada önemli boksit rezervlerine sahip ülkelerdir (U.S.G.S. Mineral Commodity Summaries, 2004) .
Dünya boksit üretimi yıllık 140-150 milyon tondan dolayındadır. Bunun %90’ı alümina (Al2O3) ve alüminyum (Al) üretimine yöneliktir. 2003 yılı rakamlarıyla dünya üretimi 144 milyon ton civarındadır. Avustralya (55 milyon ton), Gine (16 milyon ton), Jamaika (13.4 milyon ton) ve Brezilya (13.5 milyon ton) en çok üretim yapan ülkelerdir.
Dünya boksit rezervinin bu günkü üretim seviyeleri baz alınırsa, 190 yıllık bir süre için yeterli olacağı ortaya çıkmaktadır.
Dünya boksit üretiminin % 90’ı alümina ve alüminyum üretiminde, geri kalanı kimya, refrakter, çimento ve aşındırıcı sanayinde kullanılır.
Tüm dünyada üretilen boksitin yaklaşık 1/3’ü ile alüminanın (Al2O3) hemen hemen yarısı dünya ticaretine katılmaktadır. Ticaretinin bu kadar fazla olmasının en önemli sebebi, gelişmiş ülkelerde tüketimin üretimden çok olmasıdır.
Türkiye dünya boksit rezervinin çok küçük bir bölümüne (%0,4) sahiptir.
Türkiye Boksit Yatakları Ve Rezervleri Türkiye’de yaklaşık 200 civarında boksit yatağı bulunmuştur. Bunlar 10 ayrı bölgede toplanmaktadır
Seydişehir-Akseki, Silifke-Taşucu ve Zonguldak bölgelerinde böhmitik,
Muğla-Milas, Alanya, Bolkardağı ve Tufanbeyli-Saimbeyli bölgeleri diasporitik,
İslahiye-Payas ve Yalvaç-Şarkikaraağaç bölgelerinde demirli boksit türündedir.
Toplam böhmitik boksit rezervi 53 milyon ton, diasporitik boksit rezervi 104 milyon ton, demirli boksit rezervi 100 milyon tondur. Alüminyum elde edilmesine uygun boksit rezervlerimiz 87 milyon tondur.
Alüminyum hammaddesi olarak en önemli kaynaklarımız Seydişehir, Akseki bölgesindeki yataklardır. Bunlar başlıca; Mortaş, Doğankuzu, Değirmenlik, Morçukur, Çatmankaya, Yarpuz, Kızılalan ve Gömene olmak üzere 8 sahada bulunur. Toplam rezervleri 36 milyon ton civarındadır. Seydişehir’deki tesislerden alüminyum metali üretilmektedir.
Muğla-Milas çevresindeki %50 Al2O3 ten fazla diasporitler, ferrokrom fabrikalarında cüruf çözücü olarak kullanılmakta bir bölümü de ihraç edilmektedir.
Ayrıca, bu yatakların dışında Bitlis Bölgesi’nde ve Zonguldak-Kokaksu ve Erikli yörelerinde böhmitik boksit yatakları bulunmaktadır. Bu bölgelerden zaman zaman üretim yapılmıştır. İslahiye-Payas ve Yalvaç bölgelerinde bulunan demirli boksitlerin rezervleri yüksek olmakla birlikte, teknolojik sorunlar nedeniyle, bu yataklardan ne demir nede alüminyum üretilebilmektedir.
Türkiye Üretim ve Tüketim MiktarlarıAlüminyum hammaddesi olarak en önemli kaynaklarımız Konya Seydişehir ve Akseki bölgesindeki yataklardır. Boksit cevheri sektöründe üretim faaliyeti yapan tek kuruluş Eti Alüminyum A.Ş.’ye ait Mortaş Boksit İşletmesi’dir. Kapasitesi 400.000 ton/yıl’dır. 1974’te üretime başlanmıştır. Açık işletmeyle üretilen boksit cevheri Seydişehir Alüminyum Tesisleri’nde işlenmektedir. Yılda 450.000 ton civarında boksitin işlenmesiyle 200.000 ton alümina elde edilmektedir. Alüminanın 120.000 tonu sıvı alüminyum üretiminde kullanılmaktadır. Geriye kalan 80.000 tonun büyük kısmı ise ihraç edilmekte, çok az bir kısmı da refrakter sanayiinde tüketilmektedir.
Genelde, yaklaşık 4 ton kuru boksit cevherinden 2 ton dolayında alümina (Al2O3) veya1 ton alüminyum metali elde edilmektedir. 1999-2003 yılları arasındaki boksit cevherinin fiyatı 20-25 USA $ arasında değişmektedir.
Türkiye’nin sıvı alüminyum üretimi yurtiçi tüketimi karşılayamamakta, aradaki açık 1985 yılından beri ithalatla kapatılmaktadır. Ülkemizin yıllık alüminyum ithalatı 250 milyon doları işlenmemiş alüminyum, bir o kadar da yarı mamul-mamul alüminyum olmak üzere toplam 500 milyon dolar mertebesindedir
jmo.org.tr
