Hazır Beton Üretim Tesisleri

[ozguryolcu]

                                HAZIR BETON ÜRETİM TESİSLERİ

İbrahim ALKAN
Çevre Yük. Mühendis

1.   Hazır Beton Üretim Tesisleri Hakkında Genel Bilgi

Hazır beton çimento, agrega (kum, çakıl, kırmataş), su ve gerektiğinde bazı katkı maddelerinin belli bir üretim teknolojisine uygun olarak karıştırılmasıyla elde edilen, şekil verilebilen ve zamanla katılaşıp sertleşerek, mukavemet kazanan önemli bir yapı malzemesidir. Beton, hacim olarak %75 oranında agrega, %10 oranında çimento ve %15 oranında sudan oluşur.
“Beton” sözcüğünün çevre açısından olumsuz bir takım çağrışımlara kaynaklık ettse de unutmamak gerekir ki, bu kirlilği yaratan plansız yapılaşma ve betonda yanlış uygulamadır. Hazır beton üretim tesislerinde, agrega malzemeleri, çimento, su ve istenilen betonun özelliğine göre bazı kimyasal katkı maddelerle belirli oranlarda karıştırtılarak hazır beton elde edilir. Hazır beton mikserlere doldurularak satışa sunulur. Katkı maddeleri betonda mukavemet, yoğunluk ve işlenebilirliği artırmak, beton suyunu azaltmak, akışkanlık sağlamak, başlangıç prizini hızlandırmak, karıştırma suyunun miktarını azaltmak, antifiriz görevi yapmak vb gibi için kulanılan sıvı ve toz katkı maddeleridir.
Agrega malzemeleri olan kum ve çakıl malzemeleri hazır beton tesislerinde ayrı ayrı depolanmaktadır. Çimento ve diğer filler malzemenin taşınması dökme olarak ve silobas araçlarıyla karayolundan yapılmakta, malzeme silolara özel hortumları ile basınçlı hava kullanlıarak sevk edilmektedir. Silolara basılan havayı dışarı atmak amacıyla filtreler ve toz indirgenme sistemleri kullanılarak, toz emisyonu en aza indirgenir.
Beton santralleri karışım şekillerine göre yaş ve kuru karışım olmak üzere ikiye, depolama şekillerine göre de bunkerli ve yıldız tip olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Yaş sistemde beton bileşenleri, su dahil, santralde karıştırılarak miksere yüklenir. Kuru sistem santralde karıştırıcı yoktur. Su hariç bütün bileşenler ayrı ayrı miksere yüklenir ve şantiyeye gelindiğinde, mikserle karma suyu katılarak karıştırma işlemi transmikserde yapılır. Yıldız tip santralde, santralin önünde yıldız şeklinde bir stoklama alanı vardır ve kova vasıtasıyla agregalar arkadaki karıştırma kazanına aktarılır. Bunkerli santralde ise agrega ve kumlar santralin önündeki bunkerlerde stok edilip, bantlı bir sistem ile karıştırma kazanına taşınır.
Hazır beton sektöründe, son derece işlevsel bir çevre yönetimi mekanizması bulunmakta, bu konudaki kurallara dikkat edildiğinde, hazır beton üretiminin çevreye olan etkisi yok denebilecek kadar az olabilmektedir. Hazır betonun üretilmesinden itibaren en geç 2 saat içerisinde kullanılması gereken hızlı bir tüketim malzemesi olduğu düşünülürse, bu malzemenin üretileceği tesislerin de, kentlerin ve betona ihtiyaç duyulacak diğer birimlerin fazla uzağında olamayacağı gerçeği ortaya çıkar. Bu noktada önemli olan, taşıma sorumlusundan, tesis sorumlusuna kadar her kademedeki görevlininin, çevre konusunda eğitilerek bilinçlendirilmesidir.
Hazır beton üreticileri çevrelerini korumak ve çevreye en az zararı vermek için gerekli tedbirleri almalıdır. Beton santralında, gürültü, kirli su ve diğer sıvılar ile çimento ve filler, diğer toz atıklar ve artık beton dikkate alınması gereken başlıca çevre kirliliği faktörleridir. Ayrıca transmikserlerin yollara ve santral dışındaki mekanlara atık betonları dökmesine veya transmikserlerin yıkanarak yıkama suyunun bunlarla boşaltılmasına izin verilmemelidir. Bu tesislerde gerekli önlemlerin alınmaması halinde çevre kirliliği meydana gelmektedir. Agreagaların, kamyonlarda karayolu ile nakledilerek, beton santrallerindeki stok alanlarına veya doğrudan agrega bunkerlerine depolanmaları gerekir. Kimyasal katkılar, betonun kullanım alanına göre performansını artırmak için sıkça ancak küçük miktarlarda kullanılır. Genellikle dökme olarak tankerlerle temin edilen kimyasal atıklar, saç ve plastik bidonlarla yapılır. Uygun olan yerlerde akaryakıt dökme olarak, yağlar ise variller içinde dağıtılır ve depolanır. Hazır beton karışımı hazırlanırken, çimento ve bağlayıcı maddeler silolardan, agrega ise bunkerlerden veya yıldız tip silo bölmelerinden alınarak, önceden belirlenen oranlarda harmanlanır. Su ve katkı malzemesi ise ayrı olarak, hacim veya ağırlık ölçüsüyle katılır. Böylece hazırlanan hazır beton harmanı, yaş sistemli üretimde beton santralı mikserine, kuru sistemli üretimde ise doğrudan transmiksere aktarılır.
Yeni bir beton santrali yapıldığında, tesisin genel görünüşüne, yani yakın çevresiyle uyumlu olmasına özen gösterilir. Tesisin çevresi görsel etkiyi iyileştirmek amacıyla tel çit veya pergola gibi ayırıcılarla çevrilebilir. Bunların kenarlarına yüksek bitkiler dikilerek, güzel bir dış görünüm elde edilebilir.

2.   Hazır Beton Üretim Tesislerinden Kaynaklanan Su Kirliliği

Hazır beton üretim tesislerinde, mikserlerin yıkanması gibi işlemler sonucu ortaya çıkan atıksulardaki AKM konsantrasyonu ve bulanıklık oldukça yüksektir. Mikser araçlarının dışının ve tozlanmış sahaların yıkanması sonucunda atık sular oluşmaktadır. Bu nedenlerde atık suların ve agreganın geri kazanılması için tesiste “Yıkama Tamburu” veya “Çökertme Havuzları” kurularak geri kazanma işlemi uygulanmalıdır. İçerisi yıkanan transmikserlerin suyu ve agregası yıkama tamburuna verilmelidir. Yıkama tamburunda su ve agrega birbiriden ayrılır, su fazı çöktürme havuzuna gider, agregada bir yerde biriktirilir. Bu tesislerde, su kiriliği yönünden en önemli kirletici parametre askıda katı madde (AKM)’dir. Bu limiti sağlamak için tesis ön arıtma sistemi kurmalıdır.
   Bir çok tesiste betonlanmış alanlar bulunur. Bu alanlarda biriken su, drenaj kanalları ile bir dinlendirme havuzunda toplanır. Bu sistem, sudaki AKM çökelmesini sağlar. Toplanan su transmikser kazanlarının dışlarının ve içlerinin yıkanmasında kullanılır, uygun özelliklerde ise beton karışım suyu olarak da kullanılabilir. Geri kazanılan suyun kullanımı, hem atık su miktarını en aza indirecek, hem de önemli ekonomik gelir sağlayacaktır.
   Yıkama tamburundan, tesisisin muhtelif yerlerinden ve transmikserlerin dışının yıkanmasından çıkan atık sular çöktürme havuzunda kademeli bölmelerden geçirilip çamuru çöktürüldükten sonra elde edilen su, üretimde transmikserlerin yıkanmasında ve diğer işlerde kullanılabilir. Havuzlardan alınan çamur ise Çamur Kurutma Yatağında kurutulmaya alındıktan sonra yeniden değerlendirilebilir veya çöp alanında bertaraf edilebilir.
   Tesiste depolanan malzemeler yağmur suyu veya yıkama suyu ile tesis içi ve dışına taşınamaz. Yağmur suyu ve yıkama suyu ile taşınan sular kesinlikle tesis çevresini kirletmemlidir. Toprak kirliliğine neden olmamalı, tesis çevresinden yağmur suyu ve yıkama suyu ile malzemelerin tesis çevresine taşınmasını önleyici sistemler kurulmalıdır. Araç-gereç temizliği, mikser depolarının doldurulması esnasında bol su kullanılmaktadır. Bu sular değerlendirilmelidir.
   Mikserler malzeme taşırken sızdırma yapmamalıdır. Taşıma yapan mikserler beton taşırken ve beton dökümünden sonra mutlaka tesise dönüp yıkanmalıdır. Aksi durumda, mikser atıkları yol kenarlarına atılabilir. Şehir içinde mikserlerin dik yollardan çıkşları söz konusu ise beton dökülmesini önlemek için mikserler bu gibi yerlerden kesinlikle tam doldurulmalmaıdır.

3.   Hazır Beton Üretim Tesislerinden Kaynaklanan Katı Atık Kirliliği

Bu tesislerde çöktürme havuzlarından alınan çamurlar ile yıkama tamburlarından alınan ve değerlendilemeyen katı atıklar kurutma yatağına alınarak suyundan ayrıştırılması gerekir. Kurutma yatağında süzülen atık sular tekrar çökertme havuzlarına verilerek geri kazanılabilir.
Pek çok transmikserde, aracın arkasından yola beton atıklarının dökülmesini engelleyen “ekolojik kapak” bulunmakla birlikte, hazır beton üreticileri transmikser alımlarında tercihlerini bu doğrultuda yapılmalıdır. Ekolojik kapak bulunmayan araçlara kapak takıltırılmalıdır. Özellikle boş transmikserin santraldeki özel yıkıma yerleri dışında, örneğin yol kenarlarınanda temizlenmemesi kuralına uyulmalıdır.
Ayrıca gün içinde artan betonlar, sonraki siparişe kaydırılabilir veya tesis içinde betonlanabilecek sahalarda, perde yapılmasınnda, bordür taşı vb imalatında veya rastgele bir yere dökülüp daha sonra kırılıp dolgu malzemesi olarak kullanılabilir. Su, geri kazanma tesislerinden çıkan çimento ve filler malzeme içieren çamur, normal olarak havuzun dışında kurutularak dolgu ve başka amaçla kullanılabilir. Agregayı, çimentodan ve çamurlu sudan ayırmanın bir çok yolu vardır. Bu sistemler yüksek kapasiteli tesislerde sıkça kullanılır. Geri kazanılan agrega taze beton içinde kullanılabilir.

4.   Hazır Beton Üretim Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliiliği

Tozlu maddelerin üretimi, parçalanması, tasnifi doldurulması ve diğer işlemleri sırasında ortaya çıkan tozlu gazlar toplanıp ve toz ayırma sisteminden geçirilmelidir. Toz filre sistemi kullanılmalıdır. Açıkta depolanan tozlu yığma maddeler için arazide rüzgar kesici toprak yığınları yapılmalı, rüzgar kesici bitkiler dikilmeli veya rüzgar koruyucuları yapılmalıdır. Bunun için tesis çevresi duvarlarla kapatılmalı ve ayrıca tesis çevresine 3 metre aralıklarla en az 3 metre boyunda ağaç dikilmelidir. Konveyörler ve diğer taşıyıcıların üzeri kapatılmalıdır. Savurma yapmadan boşaltma ve doldurma yapılmalıdır. Açıkta bekletilen malzemenin üstü naylon branda veya başka bir malzeme ile kapatılmalıdır. Depolanan malzemenin üst tabakaların en az %10 nemli tutulur. Böylece rüzgarla taşınacak toz emisyonları azaltılacaktır. Tesis içindeki yollara bitümlü kaplama malzemeleri, beton veya benzeri malzeme ile kaplanıp düzenli olarak temizlenmelidir. Çimento silolarında filtre bulunmalı ve periyodik olarak filtre torbaları temizlenmeli ve denetimlerle de çalışıp çalışmadığı tespit edilmelidir. Ayrıca kamyon boşaltma noktalarında, kullanılan her türlü kırıcılarda, banttan banda aktarma noktalarında, elek giriş ve çıkışlarında, meydana gelecek tozun çevreye yayılmasını önleyecek toz indirgenme sistemleri kullanılmalıdır.

5.   Hazır Beton Üretim Tesislerinden Kaynaklanan Gürültü Kirliiliği

Bu tesislerde makine ve araçlardan kaynaklanan gürültü seviyeleri yasal limitleri aşmamalıdır. Gürültü seviyeleri sürekli olarak ölçülmelidir. Tesisteki makine ve kompresörler dikkatli ve kapalı mahallerde çalıştırılmalı ve bakımları yapılmalıdır. Dağıtım araçlarına susuturucu takılmalı ve bu susturucuların etkinliği sürekli kontrol edilmelidir. Tesiste kaynaklanan gürültü kirliliğine engel olmak için tesis çevresinde perdeleme yapılması, ağaçlandırılması, gereğinde duvarla kapatılması ve toprak setler yapılması gereklidir.

6.   Avurpa Birliği’nde Hazır Beton Üretim Tesisleri

ERMCO (Avrupa Hazır Beton Birliği) Avrupa’daki hazır beton üretim tesislerinin oluşturduğu federasyondur. 1967’de kurulan Federasyon 18 Avrupa Birliği üyesi, EFTA ülkeleri, Türkiye ve İsrail ve Çek ve Slovakya Cumhuriyeti, Macaristan, İzlanda ve Rusya’dan oluşmaktadır. ERMCO, Avrupa Komitelerinde standarizasyon, sertifikasyon ve çevre konularınnda çalışmalara katılmaktadır.
Uyulması gereken yasal mevzuatlar:
•   AB Çevre, Sağlık ve Güvenlik Direktifleri
•   ISO/EMS
•   CEN (Makine ve Ekipman Güvenliği Standartları)
Avrupa Birliği’ne üye ülkelerde de çevre açısından yukarıda belirtilen temel kurallar olan atık su, katı atık, hava kirliliği, gürültü ve bunlara ek olarak titreşim ve genel görünüme dikkat edilmesi gerekmektedir. Bunlara ek olarak, atık su miktarını azaltmak ve deşarj edilen suyun kalitesini geliştirmek için gerekli çalışmalar yapılmaktadır. Şu iyi bilinmelidir ki, bu tür tesislerde tüm yapılan çalışmalar makul, ekonomik ve pratikte kanıtlanmış olmalıdır.

7.   Avrupa Birliği’nde Beton Üretim Tesislerinde Çevre Açısından Yapılması Gerekenler

   Dış görünümde dikkat edilmesi gereken, üretim tesislerinin yerleşimde çevreye olan etkileri göz önünde bulundurulmalıdır. Eğer mümkünse, üretim tesisi ile komşu binalar, ofis binaları ve yol arasına ağaçlandırma yapılmalıdır. Tüm kaldırım, yollar ve genel temizlik devamlı ve düzenli olarak yapılmalıdır. Trafik güzergahları komşu tesisleri ve işlek yolları rahatsız etmeyecek şekilde planlanmalıdır. Dışarıya göreve giden tüm araçlar temiz tutulmalı, bu araçların düzenli bakımı yapılmalı ve eksoz emisyon gazları ile gürültü standartlarına kesinlikle uymalıdır. Ayrıca, çalışanlara sağlıklı ve emniyetli çalışma ortamları sağlanmalıdır. Giriş yolu, araç park yerleri, ofis gibi yerleri bilgilendirici ve hız limitlerini gösteren trafik levhaları asılmalı, ziyaretçiler için ise güvenlik tabelaları yerleştirilmelidir.
   Toz kontrolu için uygun teknoloji kullanılarak gerekli yasal mevzuata uyulmalıdır. Gerekli ise çevre ve sağlık standartları için toz izleme sistemi kurulmalıdır. Çalışanlara toz çıkış nedenleri anlatılmalı ve bunları önlemek için neler yapması konularında bilgilendirilmelidir. Çimento silolarını doldururken, filtre kullanılırak toz kontrol edilmelidir. Dağıtım tanklarındaki basınç izlenerek, dağıtımın sonunda araçta veya aktarma sisteminde çimento kalıp kalmadığı kontrol edilmelidir. Ayrıca silolardan araçlara çimento aktarımında toz çıkmamasına dikkat edilmelidir.
   Agrega malzemenin dışarıda depolanmasıı durumunda da rüzgarla bu malzeminin dağılmamasına dikkat edilmelidir. Özellikle kuru ve sıcak havalarda su ile nemlendirme yapılmalı ve bu depolama bölgesine ek rüzgar kesicileri konmalıdır.
   Dikkat edilmesi gereken bir diğer konu ise gürültü ve titreşimdir. Amaç araçların gürültüsünü ve titreşimini minumum seviyede tutmaktır. Bu tesisin yerleşim yeri, uygun teknoloji kullanımı ile sağlanabilir. Ayrıca, dağıtım araçlarından çıkan gürültü seviyesi de kontrol altında tutulmalıdır. Bu araçlara takılan susturucularla ve dikkatli kullanımla sağlanabilir.
   Agrega taşınması sırasında oluşan gürültüyü ise dağıtım sırasınnda dağıtım araçlarındaki yükü azaltarak azaltılabilinir. Bir diğer gürültü kaynağı ise malzemelerin karıştırılmasıdır. Ayrıca proses içersindeki motorlara da susturucular takılarak gürltü seviyesi azaltılır. Ayrıca tesis sınırlarına ekilecek ağaçlarla çevrede oluşan gürültü seviyesi de azalmaktadır.
   Atıksu da ise hedefler, deşarj suyunun kalitesini artırmak, oluşan atık suyun hacmini azaltmak, su kullanımını azaltmak, ve ülkesel deşarj standartlarını sağlamaktır. Çıkış suyu kalitesi sürekli olarak standartları sağlayıp sağlamadığı gözlemlenmelidir. Temiz su ve atık suyun gereksiz tüm karışımları engellenmelidir. Çökeltim tankları ve çamur depolama alanları sağlanarak atık sular daha az zararlı hale getilebilir. Bu sistemler miktarı çok olan yağmurlara göre projelendirilmelidir. Bu tankların temizliği için periyodik program uygulanmalıdır.
   Tesiste depolanan yakıt, yağ ve katkı malzemeleri gibi malzemeleri dökülmesi ve etrafa saçılmasını önlemek ve ayrıca yeraltı suyuna sızmasını veya yüzeysel suya karışmasını engellemek gerekir. Tüm yakıt, yağ ve diğer katkı malzemeleri tankları etiketlendirilmelidir.
   Dönen atık beton, sistemleri olan bazı ülkelerde beton üretiminde yeniden kullanılmakta, olmayanlarda ise dolgu malzemesi olarak yeniden kullanılmakatadır. Tesislerde oluşan metal, kağıt, tahta, boş konteynerler vb yeniden kazanılmalı veya kullanılmalıdır.
Diğer bir önemli konu ise çalışanlara çevre kirliliği konusundaki sorumluluklarını anlatmak ve bu kirlilği önlemek için ne yapmaları gerektiğini öğretmektir. Çalışanların çevre konusundaki duyarlılığı artırılmalıdır.

Kaynakça:

1. Prof. M. Öztürk, Çevre ve Orman Bakanlığı, Müsteşar Yardımcısı.
2. www.thbb.org
3. www.akcansa.com.tr
4. www.ermco.org