Madencilik, İş Kanunu'nun ve 5510 sayılı Kanunun düzenlemelerinde göre, özel nitelik taşıyan yeraltı işleri arasında sayılan işlerdendir. Madenciliğin yeraltı ve yerüstü işlerinde çalışma esasları, “Yeraltı ve Yerüstü Maden İşletmelerinde Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nde belirtilmektedir. Okuyucum, Ömer DAYI'nı aşağıdaki sorularına vereceğim cevaplar paralelinde konuyu ele alacağım.
Maden mühendisinin fiilî hizmet zammı nasıl uygulanacak?
Ömer DAYI: 01.05.1992 tarihinden beri yeraltından sigortalı maden mühendisi olarak çalışmaktayım.
1)Bugüne kadar yıllık izinlerde ve resmi tatillerde de sigortamız yeraltından yatmakta idi. Bu kural değişti mi; resmi tatiller ve yıllık izinlerde sigorta yer üstünden mi yatacak?
2)Yeni SSK kanununda yeraltı maden ocaklarında yıpranma 360 güne 180 gün olarak geçiyor. Bu maddenin eski çalışanlara veya yeni çalışanlara uygulanmasında bir fark var mı; eski girişlilere 360 güne 90 gün uygulaması mı geçerli?
3)Şirketimiz biz beyaz yakalılara da sendikalı işçilerin sözleşmesindeki kadar yıllık izin kullandırıyordu. (Kanundaki süre + 4 gün) Şimdi yeni yönetim beyaz yakalılar kanundaki kadar izin kullanacak diyor. Geçmişe yönelik 6-7 senelik iznim var. Bunlar da kesinti yapmaya hakları var mı?
C: İş Kanunu'nun 72'nci maddesi, “Yer ve su altında çalıştırma yasağı” başlığıyla, “Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde onsekiz yaşını doldurmamış erkek ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır” düzenlemesini yapmış ve ilgili Yönetmelik'te de 7,5 saat çalışılabilecek işler arasında yeraltı işlerine yer verilmiştir. 5510 sayılı Yasada da yeraltı işlerinde yani maden ocakları (elementer cıva bulunduğu saptanan cıva maden ocakları hariç), kanalizasyon ve tünel yapımı gibi yer altında yapılan işlerde çalışanların yılda 180 gün fiilî hizmet zammı kazandıkları (5510 s.SSGSSK.m.40-10) düzenlemesi yer almıştır.
Okuyucumun birinci sorusunda belirttiği üzere, bugüne yani 5510 sayılı Kanunun tüm hükümleriyle birlikte yürürlüğe girdiği Ekim 2008 ayının başından itibaren yıllık izinlerde ve resmi tatillerde sigorta primleri yeraltından yatırılmamaktadır. Bu kural gereği fiilen yeraltında çalışılmayan süreler, örneğin resmi tatiller ve yıllık izinlerde sigorta primleri yerüstü çalışması esasına göre yatırılacaktır.
Okuyucumun ikinci sorusunda belirttiği üzere, yeni kanunda yeraltı maden ocaklarında çalışmada fiilî hizmet süresi zammı, yani okuyucumun ifadesiyle yıpranma, 360 güne 180 gün olarak düzenlenmiştir. Elbette bu kural, eski çalışmalara değil, yeni çalışmalara uygulanacaktır. Eski girişlilere 360 güne 90 gün uygulaması, 5510 sayılı Yasanın yürürlüğe girdiği tarihe kadarki çalışmalara uygulanmaktadır.
Okuyucumun üçüncü sorusunda belirttiği üzere, işvereni, beyaz yakalılara yani maden mühendislerine de sendikalı işçilerin sözleşmesindeki kadar yıllık izin kullandırdığına (Kanuni süre + 4 gün) göre, eğer usulüne göre değiştirilmemişse (İşK.m.22), bu ücretli izin süresini değiştiremez. Beyaz yakalılar, İş Kanunu'ndaki süreler kadar yıllık ücretli izin kullanacak denilebilmesi için, gerek Toplu İş Sözleşmesinin bir protokolla bu doğrultuda değiştirilmesi ya da belirttiğim sürecine göre bu işlemin yapılması gerekmektedir. Geçmişe yönelik 6-7 senelik izin hakları, hak kazanılan dönem işyeri uygulamasına göre kullandırılmalı; işverenlikçe kesinti yapmamalıdır.
Emeklilik yaşına ilişkin bazı geçiş hükümleri (1)
GEÇİCİ MADDE 9- 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında olup da 8/9/1999 tarihinden 30/4/2008 tarihine kadar ilk defa sigortalı sayılanlar; kadın ise 58, erkek ise 60 yaşını doldurmak ve 7000 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş olmak şartıyla veya kadın ise 58, erkek ise 60 yaşını doldurmak ve 25 yıldan beri sigortalı bulunmak ve en az 4500 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş olmak şartıyla yaşlılık aylığından yararlanırlar.
(Değişik ikinci fıkra: 17/4/2008-5754/70 md.) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında olup da 8/9/1999 tarihinden 30/4/2008 tarihine kadar ilk defa sigortalı sayılanlar kadın ise 58, erkek ise 60 yaşını doldurmuş ve 25 tam yıl sigorta primi ödemiş olması veya kadın ise 60, erkek ise 62 yaşını doldurması ve en az 15 tam yıl malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemesi şartıyla kısmi yaşlılık aylığından yararlanırlar.
(Ek fıkra: 17/4/2008-5754/70 md.) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında olup da 8/9/1999 tarihinden 30/4/2008 tarihine kadar ilk defa sigortalı sayılanlar kadın ise 58, erkek ise 60 yaşını doldurmuş ve 25 tam yıl sigorta primi ödemiş olması veya 61 yaşını doldurması ve en az 15 tam yıl malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemesi şartıyla kısmi yaşlılık aylığından yararlanırlar.
17/10/1983 tarihli ve 2925 sayılı Kanun kapsamında sigortalı olup da 8/9/1999 tarihinden 30/4/2008 tarihine kadar ilk defa sigortalı sayılanlar; kadın ise 58, erkek ise 60 yaşını doldurmak ve onbeş yıldan beri sigortalı olup 3600 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemek şartıyla yaşlılık aylığından yararlanırlar.
Bu Kanunun yürürlük tarihinden önce bazı hükümleri yürürlükten kaldırılan 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununa göre sigortalı sayılanlardan;
a) En az 20 yıldan beri Bakanlıkça tespit edilen maden işyerlerinin yeraltı işyerlerinde sürekli çalışan ve bu işlerde en az 5000 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödeyen sigortalılara yazılı talepleri halinde 28 inci maddenin ikinci fıkrasının (a) bendindeki yaş şartları aranmaksızın yaşlılık aylığı bağlanır.
b) En az 25 yıldan beri Bakanlıkça tespit edilen maden işyerlerinin yeraltı işyerlerinde, yeraltı münavebeli işlerinde çalışan ve bu işlerde en az 4000 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödeyen sigortalılara da 28 inci maddenin ikinci fıkrasının (a) bendindeki yaş şartları aranmaksızın 8100 gün prim ödemiş sigortalılar gibi yaşlılık aylığı bağlanır.
c) 50 yaşını dolduran ve malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tâbi çalışmalarının en az 1800 gününü Bakanlıkça tespit edilen maden işyerlerinin yeraltı işlerinde geçirmiş olan sigortalılara da birinci fıkrada belirtilen diğer şartlarla yaşlılık aylığı bağlanır.
(Değişik beşinci fıkra: 17/4/2008-5754/70 md.) Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce beşinci fıkrada belirtilen işlerde çalışmaya başlayan sigortalıların, bu Kanunun yürürlük tarihinden önce veya sonra bu işlerde geçen çalışmalarının en az 1800 gün olması halinde bu çalışmalarının dörtte biri toplam prim ödeme gün sayılarına ilave edilir. Bunlar için malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi, sigortalının prime esas kazancının % 23'üdür. Bunun % 9'u sigortalı hissesi, % 14'ü de işveren hissesidir. Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra ilk defa maden işyerlerinin yeraltı veya yeraltı münavebeli işlerde çalışmaya başlayanlar hakkında, bu Kanunun fiili hizmet zammı süresine ait hükümleri uygulanır.
––––––––
(1) 5510 SAYILI KANUNUN DEĞİŞİK HÜKMÜ: 17/4/2008 tarihli ve 5754 sayılı Kanunun 70 inci maddesiyle; bu maddenin birinci ve üçüncü fıkralarında yer alan “bu Kanunun yürürlük” ibareleri “30/4/2008” olarak değiştirilmiş ve metne işlenmiştir.
