Vagon Deliciler
Jumbo
Kol (Booms): Jumbo delicilerde besleyici mekanizma ve deliciyi ta覺yan, hareket ettiren ve bunlar覺 ta覺y覺c覺 sisteme balayan elemana kol denir. Jumbo delicilerde en az bir kol vard覺r, ancak baz覺 durumlarda ihtiyaca g繹re birden fazla kol olabilmektedir. Hemen hemen b羹t羹n kollar hidrolik olarak hareket ettirilirler. Kol se癟iminde g繹z 繹n羹ne al覺nacak parametre deliklerin ne ama癟la ve nerelere a癟覺laca覺d覺r. Genel olarak delikler:
*Ar覺na (ilerleme y繹n羹ne) delici dorultusunda
*Yan duvara (delici dorultusunda) dik veya a癟覺l覺
*Tavana
*Tabana
*Eimli delikler
olacak ekilde a癟覺lmaktad覺r. 襤letmedeki 癟al覺ma artlar覺na ve jumbonun kullan覺m amac覺na bal覺 olarak, se癟ilecek kol yukar覺da belirtilen konumlar覺n hepsinde veya ihtiyaca bal覺 olarak gerekli yerlerde delik delmeye 襤mkan tan覺yacak manevra kabiliyetine sahip olmal覺d覺r. 襤kinci 繹nemli se癟imde etkili parametre "kolun" kapsayaca覺 aland覺r. Yani ta覺y覺c覺 sistemi hareket ettirmeden, delik delinebilecei en b羹y羹k kesit alan覺d覺r. Burada kolun uzunluu veya uzayabilme yetenei 繹nemlidir.
Besleme Mekanizmas覺: Baz覺 yay覺nlarda k覺zak olarak ta tan覺mlanan besleme mekanizmas覺, jumbo kolunun ucuna monte edilerek, as覺l delme ilemini yapan, deliciyi ta覺yan ve delicinin ileri geri hareketini salayan elemand覺r. Bu sistemde delici, bir motor arac覺l覺覺 ile k覺zak 羹zerinde ileri geri hareket ettirilir. Bu motor deliciye bal覺 olarak bas覺n癟l覺 hava veya hidrolik olabilmektedir. Delme ile簫mi i癟in gerekli "bask覺 kuvveti" de bu motor arac覺l覺覺 ile oluturulmutur.
Deliciler: Jumbo delicilerde delme ilemi i癟in gerekli enerjiyi deliciler 羹retmektedir.
Jumbo Modelleri ve 繹zellikleriB羹t羹n jumbolar temelde ayn覺 繹zelliklere sahip olmalar覺na ramen, 癟al覺ma ortam覺na ve istenen 繹zelliklere g繹re deiik tip ve modellerde 羹retilmektedirler. Jumbo deliciler g羹n羹m羹zde retim Jumbolar覺 ve Haz覺rl覺k Jumbolar覺 olarak iki ana gruba ayr覺larak 羹retilirler. Haz覺rl覺k jumbolar覺 da genel ama癟l覺 jumbolar ve ince damarlar i癟in jumbolar olarak iki ana gruba ayr覺l覺rlar.
retim Jumbolar覺: Bu jumbolar daha 癟ok 繹zel ama癟l覺 olarak gelitirilmi olup uzun delik delme gerektiren yeralt覺 羹retim y繹ntemlerinde kullan覺l覺rlar. D羹ey, y羹z羹k veya yelpaze eklinde delik delebilecek ekilde tasarlanm覺t覺r. retim jumbolar覺nda y羹ksek 羹retim her zaman iyidir. Ancak y羹ksek verim i癟in en 繹nemli parametre ekipman覺n kullan覺m覺d覺r. Uygun uzun delik delen jumboyu se癟mek i癟in dikkatli bir 癟al覺ma ve mevcut t羹m se癟eneklerin deerlendirilmesi gerekmektedir. Genellikle bu ekipmanlar pahal覺 ve uzun s羹re kullan覺lmas覺 istenen ara癟lard覺r. Bu sebeple se癟ilen delicinin uygun bir ekilde mevcut standartlara y羹kseltilmesi gerekir.
Haz覺rl覺k Jumbolar覺 : Galeri veya T羹nel A癟ma jumbolar覺 olarak da adland覺rmaktad覺rlar. T羹nel ar覺n覺na dik delik delmek i癟in tasarlanm覺t覺r. Haz覺rl覺k jumbolar覺nda kol pozisyon sistemleri ve paralel delme imkan覺yla daha derin ve daha hassas deliklerin delinmesi m羹mk羹n olmutur. Delik d羹zeni ve delik derinlii makina 羹zerindeki bilgisayar d羹zeni ile kontrol edilmektedir. ok yayg覺n olarak genel ama癟l覺 kullan覺lmakta olup, 1.5-10.5 m y羹kseklii ve 1-15 m aras覺nda genilii olan galerilerde 癟al覺abilecek boyutlarda kullan覺m amac覺na g繹re tasarlanm覺t覺r.
Haz覺rl覺k jumbolar覺n覺n t羹nellerde kullan覺m覺nda delme h覺z覺 delme y羹kseklii 繹nemliyken madencilikte manevra yetenei y羹ksek deliciler 繹nem kazan覺r.
襤nce Damar Jumbolar覺 : Deiik firmalar deiik 繹zelliklerde k羹癟羹k boyutlu, 2 m'den daha dar galerilerde hareket edip 羹retim yapacak jumbo deliciler gelitirmilerdir. Hem haz覺rl覺k hem de 羹retim ama癟l覺 kullan覺labilecek ekilde tasarlanm覺lard覺r. Bu makineler dar kuyu ve kesitlerden ge癟ip madene girebilecek kadar k羹癟羹k, manevra yetenei y羹ksek, k覺vr覺mlara, ini-癟覺k覺lara uyabilecek ve her dorultuda delik delebilecek makinelerdir.
Jumbo Delicilerde retim Kapasitesi Hesaplamas覺Jumbo delicilerin kapasiteleri, saatte deldikleri delik boyu ile ifade edilir. Delme kapasitesi, kayac覺n mekanik 繹zellikleri, jumbonun teknik 繹zellikleri ve 癟al覺ma ortam覺na g繹re deiir. Jumbonun saatlik delme kapasitesi hesaplan覺rken, ilk 繹nce aa覺da belirtilen parametreler, mevcut 癟al覺ma artlar覺, jumbonun teknik 繹zellikleri ve kaya癟 繹zellikleri dikkate al覺narak, dakika/at覺m olarak belirlenir ve bir at覺mdaki jumbo 癟al覺ma zaman 癟izelgesi haz覺rlan覺r. Daha sonra s繹z konusu jumbo 癟al覺ma zaman 癟izelgesindeki deerler kullan覺larak 羹retim kapasite hesab覺 yap覺l覺r.
1. Jumbonun park yerinden, 癟al覺ma yap覺lacak aynaya gidi s羹resi: Park yeri ile 癟al覺ma aynas覺 aras覺ndaki gidi mesafesi, arac覺n ortalama hareket h覺z覺na b繹l羹nerek bulunur.
Aynaya gidi s羹resi = mesafe /h覺z (dak/at覺m)
2. Delme ncesi, ta覺y覺c覺 mekanizman覺n toplam manevra s羹resi: Muhtelif kablolar覺n balanmas覺 ve ta覺y覺c覺n覺n delik delinecek aynaya yanama s羹relerini i癟erir. Bu s羹re ekipmana bal覺 olarak deiiklik g繹sterecektir. Ancak yakla覺k olarak 2-4 dakika/at覺m aras覺nda deimektedir.
3. Delme 繹ncesi ekipmanlar覺n haz覺rlanma s羹resi: Jumbonun denge ayarlar覺n覺n yap覺lmas覺, su hortumunun balanmas覺, hava, elektrik, su ve hidrolik devrelerinin test edilmesi. Aynada d羹ebilecek konumdaki b繹l羹mlerin tespiti ve temizlenmesi i癟in ge癟en s羹relerin toplam覺d覺r. Bu s羹rede 5-7 dakika/at覺m aras覺nda deimektedir.
4. Deliklerin delinmesi esnas覺ndaki toplam manevra s羹resi: Bir delik i癟in delici kollar覺n aynaya ayarlar覺n覺n yap覺lmas覺, delici ekipman覺n aynaya yanat覺r覺lmas覺 ve bilezik ayarlar覺n覺n yap覺lmas覺, delik i癟inin bas覺n癟l覺 hava veya suyla temizlenmesi, delici ucun delikten 癟ekilmesi, delici mekanizman覺n aynadan 癟ekilmesi ve her delikten sonra gerekmemekle birlikte delici ucun deitirilmesi s羹relerinin toplam覺 al覺n覺r.
Elde edilen toplam, bir delii delmek i癟in gerekli manevra s羹residir. Bu nedenle, bir delii delmek i癟in gerekli manevra s羹resi, bir at覺mdaki delik say覺s覺 ile 癟arp覺l覺r ve sonu癟 jumbonun kol say覺s覺na b繹l羹nerek, bir at覺mdaki, delme i癟in gerekli manevra s羹resi
TMS = [BMSxDS]/KSform羹l羹 kullan覺larak hesaplan覺r. Bu form羹lde:
TMS: Bir at覺mdaki toplam manevra s羹resi BMS: Bir delik i癟in manevra s羹resi DS: Bir at覺mdaki toplam delik say覺s覺 KS: Delme ileminde 癟al覺an kol say覺s覺n覺 g繹stermektedir.
5. Fiili toplam delik delme s羹resi: Deliklerin delinmesi i癟in gerekli fiili delme s羹residir. Kaya癟 繹zelliklerine ve kullan覺lan delici mekanizma sistemi ve g羹c羹ne bal覺 olarak deiir. Bir delii delmek i癟in gerekli s羹resi, delik boyunun, fiili delme h覺z覺na (cm/dk.) b繹l羹nmesi ile bulunur. Buna g繹re:
TDS = [BDSxDS]/KSform羹l羹 kullan覺larak bir at覺mdaki toplam delme s羹resi bulunur. Bu form羹lde:
TDS: Bir at覺mdaki toplam delme s羹resi
BDS: Bir delii delmek i癟in gerekli s羹re
DS: Bir at覺mdaki toplam delik say覺s覺
KS: Delme ileminde 癟al覺an kol say覺s覺n覺 g繹stermektedir.
6.Delme ilemi sonunda, delici mekanizma ve ekipman覺n toplanma s羹resi: Delici ekipman覺n aynadan 癟ekilmesi, delici kollar覺n manevra i癟in aynadan 癟ekilip sabitlenmesi, Jumbo denge ayar kollar覺n覺n kald覺r覺lmas覺 ve su, elektrik vs. gibi hortumlar覺n balant覺lar覺n覺n s繹k羹lmesi i癟in gerekli s羹relerin toplam覺d覺r. Bu s羹re yakla覺k 1 -3 dakika/ at覺m olarak kabul edilmektedir.
7.Ta覺y覺c覺n覺n harekete haz覺rl覺k s羹resi: Hareket i癟in ta覺y覺c覺 motorunun 癟al覺t覺r覺lmas覺 ve arac覺n ge癟ecei yollar覺n kontrol edilmesi i癟in ge癟en s羹relerin toplam, olup ekipmana ve 癟al覺ma artlar覺na bal覺 olarak farkl覺 olacakt覺r. Bu s羹re genellikle 2-5 dakika/at覺m aras覺nda deimektedir.
8. Arac覺n, aynadan baka 癟al覺ma alan覺na gitme s羹resi: Arac覺n yeni delik delinecek yere veya ge癟ici park yerine gitmesi i癟in ge癟en s羹relerin toplam覺d覺r. Bulunduu yer ile ge癟ici park veya bir baka 癟al覺ma aynas覺na gidi mesafesi, arac覺n ortalama hareket h覺z覺na b繹l羹nerek hesaplan覺r. Aynadan baka 癟al覺ma alan覺na gitme s羹resi=mesafe/h覺z
rnek Problem: Kire癟ta覺nda a癟覺lan bir formasyonda 40 mm delik 癟ap覺nda iki kollu jumbo delici makinenin delme h覺z覺 3,5 m/dk, ilerleme h覺z覺: 3 km/saat, at覺mlar aras覺 mesafe 40 m, bir delik boyu 25 m, Bir delik i癟in manevra s羹resi 5 dk, bir at覺mda 15 adet delik delinecek,
繹z羹m:
B) Kapasite hesab覺
Jumbo delicinin kapasitesinin hesab覺 i癟in 繹ncelikle belirtilen s羹relerin tespit edilmesi gereklidir. Bu s羹reler tespit edildikten sonra toplam delik boyu toplam s羹reye b繹l羹nerek kapasitesi bulunur.
Jumbo retim Kapasitesi = Toplam Delik Boyu / Toplam Delme S羹resi
Delicinin delme oranlar覺
Delik Delme Makinesi Se癟imiMadencilik ilerinde kaya癟 par癟alama ilemi amaca bal覺 olarak iki ana gruba ayr覺lmaktad覺r. Bu ilemler:
*Haz覺rl覺k ama癟l覺 (Kuyu, rampa, galeri, desandre vs.)
*retim ama癟l覺
Amaca bal覺 olarak delik delmede kullan覺lan deliciler farkl覺l覺klar arz etmektedir. Delicilerin birbirlerine g繹re avantaj ve/veya dezavantajlar覺 olmaktad覺r. Se癟im i癟in farkl覺 delicileri birbirleri ile ortak kriterler baz覺nda mukayese etmek gerekir. S繹z konusu kriterlerin bal覺calar覺 aa覺dad覺r:
Fiziksel boyut uyumu: Delici makinenin boyutu yer alt覺nda a癟覺lm覺 olan veya a癟覺l簫mas覺 planlanan boluklara uyum g繹stermelidir.
襤stenen 羹retimi salamas覺: Muhtemel delicilerin 羹retim hesaplar覺 yap覺larak,istenen 羹retimi salay覺p salamayaca覺 kontrol edilmelidir.
Ekonomik olmas覺: Delici istenen ii en ekonomik ekilde yapmal覺d覺r. Bunun i癟in簫de delicinin maliyet hesaplamalar覺 yap覺lmal覺d覺r.
Bu kriterlere ilave olarak, baz覺 delicilerin kapsam d覺覺 b覺rak覺lmas覺na sebep olacak yakla覺mlar vard覺r. Bu yakla覺mlar覺n ba覺nda da "Hangi tip delici se癟ilecei" sorusunun pratik cevab覺n覺 yerecek genel hususlar vard覺r. Bu hususlar覺n ba覺nda da 繹zellikle haz覺rl覺k ama癟l覺 delik delmede, delik delinecek kesit alan覺na bal覺 olarak baz覺 yakla覺mlar yap覺labilir.
1. Kesit Alan覺na G繹re Delici Se癟imi繹zellikle haz覺rl覺k faaliyetleri i癟in se癟ilecek delicilerde kesit alan覺 etkili olmaktad覺r. Kesit alan覺na bal覺 olarak se癟ilecek delicinin b羹y羹kl羹羹 kararlat覺r覺labilir.
Kesit alan覺 4-10 m2 aras覺nda: Bu b羹y羹kl羹kteki kesit alan覺 i癟in en uygun delici sehpal覺 delicilerdir. Delik 癟ap覺 genellikle 27-40 mm aras覺nda olup tekpar癟a tijlerin kullan覺m覺 uygundur. Ancak son zamanlarda gelitirilen ince-damar jumbolar覺 veya vagondrill delicilerde kullan覺lmaktad覺r.
Kesit alan覺 6-20m2 aras覺nda: Bu kesitteki boluklarda daha verimli olan Jumbo delicileri d羹羹nmek gerekmektedir. 48-76 mm 癟ap覺nda, 3.3 m uzunluundaki paralel delikler bu t羹r kesitlerde uygundur.
Kesit alan覺 20m2den b羹y羹k: Bu b羹y羹kl羹kteki kesitlerde Jumbo delici d覺覺nda alternatif bulunmamaktad覺r. Baz覺 durumlarda 癟ift kollu jumbo se癟ilmesi gereklidir. Jumbo delici se癟ildii zaman, Jumbo delmesi gereken t羹m delikleri yerinden hareketi etmeden delebilmelidir.
2. Sat覺n Alma ve iletme Maliyetleri, Sat覺 Sonras覺 Servis 襤mkanlar覺3. 襤letme artlar覺, Galeri ve al覺ma Alan覺 zellikleri Yeralt覺ndaki mevcut galeri ve t羹nel boyutlar覺n覺n, makine ve operat繹r羹n rahatl覺kla 癟al覺abilecei, bas覺n癟l覺 hava, havaland覺rma, elektrik ve su hatlar覺n覺n ge癟ebilecei genilik ve y羹kseklie sahip olmas覺 gerekir. al覺覺lacak alan覺n boyutlar覺 癟al覺ma verimi ve i g羹venliini direkt olarak etkilemektedir. Bu nedenle, yeralt覺 artlar覺n覺n elverdii en b羹y羹k boyutlu jumbo tercih edilmelidir. 羹nk羹 jumbonun boyut ve kapasitesinin b羹y羹d羹羹 oranda sahiplenme ve iletme maliyeti artmaz. Ancak, k羹癟羹k boyutlu jumbo se癟ilmesi halinde, iki k羹癟羹k jumbo tek b羹y羹k jumbo dan daha esnektir. 羹nk羹, iki jumbo dan birisi ar覺za yapt覺覺nda dierinin yedekleme imkan覺 vard覺r. Tek b羹y羹k jumbonun ar覺za yapmas覺 halinde ise, 羹retim direkt olarak etkilenmektedir.
al覺ma alan覺 dar ise, iyi manevra kabiliyetine sahip nokta d繹n羹l羹 lastikli veya paletli ara癟lar tercih edilmelidir. Manevra alan覺 yeterince geni ise, dierlerine nazaran, daha ekonomik olan kompak aseli, hidrolik direksiyonlu, rijid ara癟lar tercih edilmelidir.
Yol eimi, jumbonun y羹r羹y羹 mekanizma se癟imini etkiler. Lastik tekerlekli jumbolar覺n iki teker 癟ekili olanlar覺 % 12, d繹rt teker 癟ekili olanlar覺 ise % 30'a kadar eimli yollarda verimli olarak 癟al覺abilmektedirler. Paletli olanlar t覺rmanma ve denge kabiliye簫ti en iyi olan fakat a覺r jumbolard覺r. Genellikle, asidik maden suyu bulunan ocaklarda paletli ta覺y覺c覺lar kullan覺lmamal覺d覺r. 羹nk羹, asidik maden suyu paletlerin baz覺 b繹l羹mle簫rinde metal par癟alarla kimyasal tepkimeye girerek, erken paslanma ve 癟羹r羹meye se簫bep olmakta ve ara癟 繹mr羹n羹 k覺saltmaktad覺r.
Dizel motorlu olanlar覺n y羹ksek 覺s覺da 癟al覺malar覺 ve ekstra havaland覺rma gereksi簫nimi ortaya 癟覺karmalar覺 nedeniyle, ocak havaland覺rma ve s覺cakl覺k durumu, motor se癟i簫mini etkiler. S覺cakl覺k ve rak覺m artt覺k癟a dizel motorlar覺n verimi d羹er. Dolay覺s覺yla, s覺cak, y羹ksek rak覺ml覺 ve havaland覺rma problemi olan ocaklarda, elektrik motorlar覺 tercih edil簫melidir. Nem oran覺 y羹ksek olan ocaklarda paslanmaya dayan覺kl覺 malzemeden yap覺lm覺 ekipmanlar tercih edilmelidir.
4. Delinecek Kaya癟lar覺n 繹zellikleriKullan覺lacak delme sitemi, tij ve matkap t羹r羹n羹 etkiler. Delme sisteminin se癟iminde genel olarak kaya癟lar覺n tek eksenli basma dayan覺mlar覺 esas kriter olarak al覺nmaktad覺r. Ancak, kaya癟lar覺n basma dayan覺mlar覺, se癟im i癟in tek ba覺na yeterli deildir. 羹nk羹, kaya癟 i癟erisindeki 癟atlaklar, farkl覺 tabakalama ve dier mineraller basma dayan覺m覺 tayininde yan覺lt覺c覺 sonu癟lar verebilirler. Bunlar覺n yan覺 s覺ra, delik boyutlar覺 da delme sistemi ve ekipman se癟imini etkiler. Doru se癟im yapmak i癟in, kayac覺n sertlii,
a覺nd覺r覺c覺l覺覺, homojenlii gibi, bir癟ok fakt繹r ve kriterin dikkate al覺nmas覺 gerekir. Delme sistemlerinin yan覺 s覺ra, delme sisteminde kullan覺lan matkap t羹r羹 de 癟ok 繹nemlidir. Do簫lay覺s覺yla, delme sistemi ve matkap t羹r羹n羹 birlikte d羹羹nmek gerekir.
Genellikle, darbeli deliciler: 138 MPa'dan daha fazla basma dayan覺m覺na sahip formasyonlarda, d繹nerli deliciler 55-110 MPa, darbeli-d繹nerli deliciler ise; 83-165 MPa basma dayan覺m覺na sahip formasyonlarda kullan覺l覺r.
5. Kullan覺lan Maden 襤letme Y繹ntemi, retim Kapasitesi ve Delik D羹zeniJumbo tipi, y羹r羹y羹 mekanizmas覺, jumbo delici kollar覺, delici mekanizma ve sistemleri, kullan覺lacak tij ve matkap se癟imini etkiler.
Haz覺rl覺k 癟al覺malar覺nda kullan覺lan jumbolar, genellikle, 3 kollu, delme h覺z覺 ve kontrol imkan覺na bal覺 olarak bir veya iki operat繹rle 癟al覺t覺r覺lan, d羹zenli ve iyi planlanm覺 bak覺m isteyen kompleks makinelerdir. Haz覺rl覺k 癟al覺malar覺nda a癟覺lan galeri veya t羹neller, genellikle, 2-10 m y羹kseklik ve 2-15 m genilikte olabilmektedirler. Bu t羹nel veya galeriler, d羹z, olduk癟a dik eimli, keskin d繹n羹l羹 veya spiral eklinde olabilmektedirler. Bu y羹zden deien haz覺rl覺k geometrisine uygun jumbo 癟eidi kullan覺lmal覺d覺r.
Dolgulu kaz覺 y繹nteminde kullan覺lacak jumbo se癟imi yapmak i癟in genel olarak;Dolgunun salaml覺覺, 癟al覺ma alan覺n覺n y羹kseklii (dolgu ile tavan aras覺 mesafe), 癟al覺ma alan覺n覺n genilii, 癟al覺ma alan覺na ula覺labilirlik (arac覺n ge癟ecei galeri ve t羹neller), delik boyutlar覺 ve delik d羹zeni dikkate al覺nmal覺d覺r.
Kaynak: Dr. Niyazi B襤L襤M' e teekk羹rler...
