Maden Arama Çalışmaları

[ozguryolcu]

MADEN  ARAMA  SAFHALARI

1.  Genel Jeolojik Çalışmalar
2.  Yüzeysel Prospeksiyon
3.  Derin Prospeksiyon
4.  Değerlendirme
5.  İşletme



GENEL JEOLOJİK ÇALIŞMALAR

*1/25000 Ölçekli jeolojik harita yapımı
*Cevherleşmeler, önemli ayrışma zonları,eski veya yeni maden işletme ve arama yerleri haritaya işlenir
*Maden jeolojisiyle ilgili veriler belli simgelerle gösterilir.



*Haritada mineralizasyonun karakteristik elementleri element simgesi ile, karakteristik mineralleri  küçük harfler ile başlayan simgeler ile gösterilir :
                       Altın (element) için        Au
                       Bakır (element) için       Cu
                       Hematit (mineral) için      he
                       Mika (mineral) için          mi


*Önemli görülen hususlar 1/25 000 ölçekli haritaya abartılarak geçirilmelidir
*Cevherleşmelerin ayrıntılı krokileri yapılır
*Cevherleşmelerin coğrafik koordinatları saptanır
*Örnek alınarak kaba determinasyonları yapılır
*Metalik mineralizasyonlar yanında endüstriyel hammaddelere de önem verilir
*Topoğrafik haritalarda bazı yerleşme yerlerinin, mevkilerin, derelerin, tepelerin isimlerine dikkat edilir
   Arjantin                : gümüş ülkesi anlamındadır
      Kıbrıs                  : cupros (bakır) kelimesinden türemiştir
      Yakutistan           : yakut madenlerinden dolayı
      Gümüşhane         : eski yerleşim yeri madenlerin yanında
      Diyarbakır            : bakır madenlerinden dolayı (? veya Diyar'ı Bekir)
      Sarıyer                : limonitli, ayrışmış kayaçlardan dolayı
*Daha ayrıntılı incelemeye gerek olup olmadığı belirtilir


ETKİ ALANI
Etki alanı bir örnek veya bir ölçümün (analiz sonucu, kalınlık, yoğunluk, tenör, vb.) temsil ettiği alandır. Etki alanı bir doğru parçası, bir yüzey parçası veya bir hacim olabilir.



ETKİ ALANINI BELİRLEYEN ANALİTİK YORUMLAR
Göreceli değişim kuralına göre











En yakın noktalar kuralına göre

slideshare.net

[ozguryolcu]

ETKİ ALANINI BELİRLEYEN JEOLOJİK YORUMLAR


(En yakın noktalar kuralına göre)





TENÖR

Cevherdeki faydalı element, bileşim veya mineral oranıdır.

*Tenör genellikle ağırlık bakımından % olarak hesaplanır.
* Nadir ve kıymetli elementler için ppm veya ppb olarak hesaplanır
* Kırıntı yataklar ve bazı endüstriyel hammaddeler için gr/ton, kg/ton, gr/m3 ve kg/m3 olarak hesaplanan tenörler vardır.
* Tenör genellikle virgülden sonra iki hane hassasiyetiyle ifade edilir.
            Örnekler ;
                                  % 1,03 Cu
                                    % 0,59 U3 O8                                           
                         4,26 gr/m3  Au


ETKİ ALANININ NİTELİĞİNE GÖRE TENÖR ÇEŞİTLERİ

Tenör değerleri hangi örnek veya örneklerden itibaren hesaplandıysa o örneğe veya örneklere ait etki alanını temsil eder.

1.Cevher kütlesinden alınan bir adet örneğe ait tenör.

2.Cevher kütlesinin tümünü  temsil eden tenör.
         Birçok örnek      Ortalama Tenör
         Tam örnek     Ortalama Tenör

3.Cevher kütlesinin bir kısmını temsil eden tenör.
         Birçok örnek      Kısmi Ortalama Tenör
         Kısmi Tam örnek     Kısmi Ortalama Tenör

4.Bir partiyi temsil eden tenör. "Parti" bir maden yatağından çıkarıldıktan sonra  yığın veya stok halinde tutulan veya hareket halinde olan bir aradaki malzeme için kullanılan bir deyimdir.
         Tam örnek     Ortalama Parti Tenörü

5.Bir kısmi partiyi temsil eden tenör. 
         Kısmi Tam örnek     Ortalama Kısmi Parti Tenörü



EKONOMİK KRİTERLERE GÖRE TENÖR ÇEŞİTLERİ

1.Sınır tenör  ( = limit tenör = cut off grade )
2.İşletilen en küçük tenör (asgari tenör)
3.İşletme tenörü


YÜZEYSEL PROSPEKSİYON SONUNDA SINIR TENÖR HESABI



ts  : Sınır tenör
A   : Arama masrafları. Maden jeoloğu bu masrafları hesaplayabilmelidir
Y   : Yatırım masrafları
İ     : İşletme masrafları
Z  :  Zenginleştirme masrafları
T  :  Taşıma masrafları
M :  Metalürji (=izabe) veya mamul madde yapım masrafları
R :  Rezerv. Jeolojik, cevher rezervidir
i   :  İşletme randımanı
   i  =   Endüstriyel Rezerv  /  Jeolojik Rezerv
z  :  Zenginleştirme randımanı.
m :  Metalürji veya mamul madde yapım randımanı.
v  :  Fiyat. Rezerv biriminin (ton, m3 ,vb. ) fiyatı. Masraflar aynı para biriminde
NOT : kazanç, amortisman, faiz, enflasyon, işletme süresi, rekabet gibi faktörler de vardır




YAKLAŞIK SINIR TENÖR DEĞERLERİ

slideshare.net

[ozguryolcu]

TENÖR HESAPLAMA YÖNTEMLERİ

Aritmetik ortalama :


Ağırlıklı ortalama :


Eştenör diyagramlarından



ÇOK  YÜKSEK  VE  ÇOK  DÜŞÜK  TENÖRLER 

  Lokal ve doğal anomaliler
 Yanlış örnekleme
 Analiz hataları


ÇOK YÜKSEK TENÖR  > tmax

Ampirik formül


Ampirik yöntemler

Düzenli yataklarda (tortul, porfiri bakır, bazı plaser yataklar)        : tmax =  tm x 8
Yarı düzenli yataklar (kalıntı, plaser, ortomagmatik, metamorfik : tmax =  tm x 4
Düzensiz yataklar (oksidasyon-sementasyon, pegmatitik, pnömatolitik, hidrotermal, volkanojenik)                : tmax =  tm x 2


UYGULAMA
 > tmax ortalamaya dahil edilmez
 > tmax yerine  en yakın 2, 4 veya 6 örneğin ortalama değeri konulur
 > tmax yerine  > tmax + en yakın en yakın 2, 4 veya 6 örneğin tenörü birlikte alınarak bir ortalama değer hesaplanır.
 > tmax yerine  > tm (> tmax dahil)


ÇOK DÜŞÜK TENÖR  < tmin

< tmin = Asgari tenör

UYGULAMA
  < tmin ortalamaya dahil edilmez
  tm > ts   ise   < tmin ortalamaya dahil edilir
  < tmin  jeolojik ve işletme faktörlerine göre ortalamaya dahil edilir

slideshare.net

[ozguryolcu]

YOĞUNLUK



Yoğunluk (birimi var) ≠ Özgül ağırlık (birimi yok)

*Rezerv hesabı için gerekli
*Barit, pomza için ekonomik önemi var

ETKİ ALANININ NİTELİĞİNE GÖRE YOĞUNLUK ÇEŞİTLERİ

Yoğunluk değerleri hangi örnek veya örneklerden itibaren hesaplandıysa o örneğe veya örneklere ait etki alanını temsil eder.

1.  Cevher kütlesinden alınan bir adet örneğe ait yoğunluk.

2.  Cevher kütlesinin tümünü  temsil eden yoğunluk.
         Birçok örnek      Ortalama Yoğunluk
         Tam örnek     Ortalama Yoğunluk

3.  Cevher kütlesinin bir kısmını temsil eden yoğunluk.
         Birçok örnek      Kısmi Ortalama Yoğunluk
         Kısmi Tam örnek     Kısmi Ortalama Yoğunluk

4.  Bir partiyi temsil eden yoğunluk.
         Tam örnek     Ortalama Parti Yoğunluğu

5.  Bir kısmi partiyi temsil eden yoğunluk. 
         Kısmi Tam örnek     Ortalama Kısmi Parti Yoğunluğu


EKONOMİK KRİTERLERE GÖRE YOĞUNLUK ÇEŞİTLERİ
(barit, pomza için)

1.Sınır yoğunluk  ( = limit density)
2.İşletilen en küçük yoğunluk (asgari yoğunluk)
3.İşletme yoğunluğu

MADDENİN NİTELİĞİNE GÖRE YOĞUNLUK ÇEŞİTLERİ

  *Gerçek yoğunluk.  Maddenin içindeki boşluklar da  dikkate  alınarak hesaplanan yoğunluktur. Maden jeolojisinde genellikle gerçek yoğunluk hesaplanır.

  *Mutlak yoğunluk.  Maddenin  içindeki sadece katı kısımlar dikkate alınarak hesaplanan yoğunluktur.

  *Kuru yoğunluk.  Maddenin  içindeki  nemin etüvde 90 - 100 Co de alınmasından sonra hesaplanan yoğunluktur. Maden jeolojisinde genellikle kuru yoğunluk hesaplanır.

  *Yaş yoğunluk. Maddenin kurutulmadan hesaplanan yoğunluğudur.


YOĞUNLUK HESAPLAMA YÖNTEMLERİ

  *Yaklaşık bir değerin kabulü (cevher cinsine göre)
       3 – 5 ton/m3    (Dikkat : olası yüksek hata)

  *Arazide yaklaşık hesap
      Galeri, kuyu veya yarmadan çıkan malzemenin hacim ve ağırlığı
   (Dikkat : % 10 – 40 hacim artışı)

  *Mineralojik bileşimden hesaplama


&m                   :  Ortalama yoğunluk
a , b , c , ...      : minerallerin  hacimsel oranları  ( a + b + c + ... = 100 )
&a , &b , &c , ..     : minerallerin yoğunlukları

  *Laboratuvar yöntemleri ile hesaplama

LABORATUVAR YÖNTEMLERİ İLE YOĞUNLUK HESAPLAMA

  *Piknometre  ve hassas terazi kullanımı (en çok uygulanan yöntem)
  *Ölçekli cam kaplar  ve hassas terazi kullanımı
  *Vestfal terazisi kullanımı (antik)
  *Ağır sıvılar kullanımı


Parafinle kaplanan örnek (kuru) için




&(ro)gerçek     : Gerçek yoğunluk  ( gr/cm3 )                                                                           
M                    : Örneğin ağırlığı  ( gr )
Q                    :  Parafinle kaplanmış örneğin ağırlığı ( gr )
V                     : Parafinle kaplanmış örneğin hacmi ( cm3 )
&p                    : Parafinin yoğunluğu ( 0,9 gr/cm3 )


REZERV

Cevher kütlesinin miktarıdır.

Birim    : Ton (genelde)
    Kırıntı yataklar ve bazı endüstriyel hammadde yatakları için m3
   Short ton = 0,9072 ton
   Long ton = 1,016 ton
   Once troy = 31,10 gram

R  =  V . &m

R  :  Rezerv  ( ton,...)
V  :  Hacim  ( m3,...)
&m :  Ortalama yoğunluk  ( gr/cm3,...)       

MADDE NİTELİĞİNE GÖRE REZERV ÇEŞİTLERİ

*Cevher rezervi

Rcevher  = R

*Metalik rezerv

Rmetalik  =  Rcevher . tm =  V . &m . tm

BİLİNME VE İŞLETİLEBİRLİK ORANINA GÖRE REZERV ÇEŞİTLERİ



A.B.D. REZERV ÇEŞİTLERİ




REZERV – KAYNAK (Resource) İLİŞKİSİ

slideshare.net

   


 


                                                           

[ozguryolcu]

REZERV – KAYNAK (Resource) İLİŞKİSİ









BİRLEŞMİŞ MİLLETLER REZERV – KAYNAK KATEGORİLERİ





REZERV – TENÖR – SINIR TENÖR İLİŞKİSİ
(örnek)

DİĞER REZERjavascript:void(0);V ÇEŞİTLERİ

  *Jeolojik rezerv
  *Kaynak
  *İşletme rezervi ( = endüstriyel rezerv)
  *Satılabilir rezerv
  *Asgari rezerv (= minimum rezerv)
  *Bilanço rezevi
  *Persepktif rezerv (bilinen rezevin muhtemel devamı)

ASGARİ REZERV


(Polimetalik cevher için)


Yaklaşık asgari rezervler
Demir                :  20.000  ton
Krom                 :  10.000  ton
Bakır                 :    2.000  ton
Kurşun + çinko   :   2.000  ton


BRGM tarafından kabul edilen asgari rezervler (ton)


BELLİ BİR CİNS CEVHERİN REZERV VERİLERİ İLE İLGİLİ PARAMETRELER

BİRİNCİL PARAMETRELER
CEVHER CİNSİ
KALİTE
REZERV TÜRÜ
REZERV MİKTARI
BİRİM
YIL
KAYNAK


İKİNCİL PARAMETRELER
HATA PAYI
DEĞER
KİŞİ BAŞINA REZERV
Km2 BAŞINA REZERV
DÜNYA İLE KARŞILAŞTIRMA
YAKIN CEVHER CİNSLERİ İLE KARŞILAŞTIRMA
KAÇ YILLIK
YATAKLARA, BÖLGELERE, İLLERE DAĞILIMI
KAMU, ÖZEL
........


ALAN HESAPLARI
*Belli geometrik şekilli alanların hesabı Geometrik şekillere ayırma



Üç kenarı bilinen üçgen alanı
u = (a + b + c) / 2



*Düzensiz alanların hesabı
   Bilgisayar programları (haritadan)
   Planimetre (haritadan)
   Milimetrik kağıt (haritadan)
   Poligon veya üçgenlere ayırarak (haritadan)
   Hassas terazi (haritadan)
   GPS (arazide)




HACİM HESAPLARI
*Belli geometrik şekilli hacimlerin hesabı (geometrik bloklara ayırma)





*Düzensiz hacimlerin hesabı ( = paralel dülemlerle ayrılmış bloklar)
   **Bilgisayar programları (Auto cad, Surfer, Arc wiev, Arc info, vb.)
   ** Klasik yöntemler


İki paralel düzlem arasında kalan blok parçasının hacmi


En üst ve en alt düzlemler arasındaki blok parçasının hacmi


Düzlemler arasındaki mesafeler eşit ise


Trapezoid formülü (basitleştirilmiş formül)


Simpson formülü (çift sayıdaki bloklar için)

slideshare.net