ÇED Uygulamaları

[ozguryolcu]

ÇED İle İlgili Bilgiler

*Temel Kavramlar
*ÇED’in Aşamaları
*Ülkemizdeki ÇED Mevzuatı
*CBS ve UA’nın ÇED Kapsamında Kullanımı
*SÇD
*Diğer konular (LCA, risk analizi,vb.)


BİR ÇED ÇALIŞMASINDA CEVAP ARANACAK SORULAR

*Faaliyet/Proje sahibi kim? ÇED bedelini kim karşılayacak? ÇED’i kim yönetecek? ÇED’i kim kontrol edecek.
*Proje alanının mevcut çevresel koşulları nasıl? Yeterli çevresel veri mevcut mu?
*Projenin kapsamı nedir?
*Projenin gerekçesi nedir? Projenin uygulanmasından elde edilecek yararlar nelerdir?
*Proje alternatif ya da seçenekleri var mı? önemli çevresel etkiler nelerdir?
*Kümülatif etki söz konusu olacak mı?
*Olumsuz etkiler azaltılabilir ya da önlenebilir mi?
*Halkın bilgisi mevcut mu? Sorgulama yararlı olur mu?
*Proje sonrası öneri izleme (monitoring) gereksinimleri nelerdir?
*ÇED sonucu nedir?
*ÇED için kullanılan bilgi kaynakları nelerdir?,


ÇED’in Tanımı

Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED), çevreyi doğrudan ya da dolaylı olarak, olumlu ya da olumsuz yönde etkileyebilecek bir ya da birden fazla faaliyete ait bir proje için alınacak kararda esas alınmak üzere, proje konusu faaliyet(ler)in bütün çevresel etkilerinin bilimsel yöntemler ve tekniklerle irdelenmesi, bu irdelemelere göre olumsuz etkileri önlemek ya da çevreye zarar vermeyecek ölçülerde en aza indirmek için alternatif çözümlerin belirlenmesi, sözkonusu proje hakkında ÇED çalışmaları sonuçlanma göre yatırım karan alınarak faaliyet(ler)in gerçekleştirilmesi halinde, inşaat ve işletme aşamalannda ve işletmenin kapatılmasından sonra çevresel etkiler için ÇED çalışması ile belirlenen önlemlerin izlenip denetlenmesi sürecidir.


ÇED’in Tarihçesi

1950 ve 1960’lı yıllarda öne çıkmaya başlayan çevre koruma bilincinin sonucu olarak çevreyi etkilemesi muhtemel olan çeşitli faaliyetlerin irdelenmesi ve ekonomik karar süreçlerine çevre bileşenlerinin dahil edilmesi istenmeye başlanmıştır. Konu üzerinde yapılan ilk çalışmalar fayda maliyet analizlerinden oluşan kaba yaklaşımları içermektedir.
Bu yaklaşım üçüncü Londra havaalanı gibi önemli projelerin değerlendirilmesinde kullanılmıştır.
İlk kez ABD 1970 tarihinde NEPA (National Environmental Policy Act) dahilinde ÇED’i federal projeler için bir zorunluluk haline getirmiştir. 1973 yılında ise Kanada’da da buna benzer ama zorunlu olmayan ÇED girişimleri başlamıştır.




   1972’deki Insan ve Çevre Konferansının sonrasında oluşturulan UNEP çerçevesinde birinci derecede önem verilen çalışma alanlarından biri özellikle gelişmekte olan ülkelerde ÇED uygulamaları için etkili yöntemlerin geliştirilmesi olmuştur.
UNEP’in konuya yaklaşımı ekonomik kalkınmayı engellemeden çevre sorunlarına çözüm getirecek pratik yaklaşımların oluşturulması esasına dayanmaktadır.
Gün geçtikçe çevre sorunlarının hissedilir biçimde artması sonucunda 1980’li yıllarda, basit fayda maliyet analizlerinin artık yeterli olmadığı ve ekolojik çerçeveler dahilinde yeni yaklaşımların geliştirilmesi gerekliliği anlaşılmıştır.
İlki 1973 yılında yürülüğe konan AET Çevre Eylem Programları , 1976, 1982 ve 1986’da üç kere gözden geçirilerek yenilenmiştir. Bu programlarda çevre sorunlarına değinilerek çevre politikasında ÇED uygulamnaları istenmiştir.
1987’deki Ortak Geleceğimiz raporunda ise ÇED, sürdürülebilir kalkınma hedefine ulaşılmasında izlenen tahmin-önleme stratejisine uygun olarak kullanılan en önemli çevre yönetim aracı özelliğini kazanmıştır.


Sürdürülebilir Kalkınma ve ÇED

   Bugün ÇED, Sürdürülebilir Kalkınmanın temel bileşeni olarak görülmektedir ve son yıllarda çok popüler olan çevre yönetimi hizmetinin temel bileşenlerinden biridir. Uygulamada teknoloji, kalkınma ve gelişme iki kollu terazinin bir ucunda, çevre ve çevre koruma gibi kavramlar diğer ucundadır. Terazide bir taraf ağır bastığında, diğer taraf aşağıya doğru inmektedir. Belki de sürdürülebilirliği bu iki kollu terazinin denge konumu gibi ele almak olasıdır. Burada şöyle bir soruyu ya da savı ortaya koymak olasıdır:“İnsanın yaşam kalitesini yükseltmeye yönelik olarak ortaya çıkan kalkınma ve teknolojinin, yol açtığı çevre sorunları ile insan yaşam kalitesini düşürmesi nedeniyle, teknolojinin ve kalkınmanın ne derecede yaşam kalitemizini yükselttiği ya da yaşam kalitemizi yükseltmek için kalkınmaya ve teknolojiye gerçekte ne düzeyde gereksinim duyduğumuz”.

Sürdürülebilirlik kavramı artık yavaş yavaş içerdiği anlamı yitirmekte ve güven vermemektedir. Bu güvensizlikteki haklılığı da, uygulamadaki başarılı örneklerin azlığı ispatlamaktadır. İşte bu noktada ÇED anlayışının, ortaya koyduğu  “koruma-kullanma dengesi” ve doğaya verilen zararın onarılması eylemi daha işler gibi gözükmektedir. ÇED bu anlamda kalkınmanın tam ortasında, en kritik noktada yer almaktadır. “Kaçınılmaz olan kalkınmanın ve kalkınma için kaçınılmaz olan tüketimin, çevreye verdiği zararın minimize edilmesi ve verilen zararın onarılması”.

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[ozguryolcu]

Sürdürülebilir Kalkınma

Genel anlamda ÇED’in aşamaları, hazırlık ve eleme, kapsam ve etkilerin belirlenmesi, mevcut çevrenin özellikleri, etkilerin sayısallaştırılması ve değerlendirilmesi, alınacak önlemlerin belirlenmesi, alternatiflerin değerlendirilmesi, ÇED raporunun hazırlanması, karar verilmesi, proje sonrası izleme denetleme ve analiz  şeklinde sıralanmaktadır. Bu aşamalardan da anlaşılacağı gibi coğrafi bilgi sistemleri ve uzaktan algılama desteği, aslında bu aşamaların büyük çoğunda yer alması kaçınılmazdır. Özellikle ÇED’de kullanılan değerlendirme yöntemleri büyük oranda, coğrafi bilgi sistemleri desteğine gereksinim duymaktadır.



Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi ÇED yasal olarak pek çok ülkede inşaat, madencilik, sanayi, turizm gibi pek çok faaliyet için faaliyetin yapılıp yapılmamasına karar verme eylemidir. Yani bu faaliyetlerin hepsinin ilk aşamasıdır.


ÇED Ne Zaman Uygulanır?

ÇED'nin NE ZAMAN uygulanacağı en önemli konulardandır. Bu zamanın mutlaka, çevresel etkilerinin önemli olacağı bilinen bir veya birden fazla faaliyetle ilgili bir proje hakkında UYGULAMA KARARI ALINMADAN ÖNCE olması gerekir. Diğer bir deyişle, ÇED, kesinlikle böyle bir kararda esas alınmak üzere gerçekleştirilmelidir; aksi takdirde, uygulanmasının bir anlamı kalmaz, yalnızca yararlı bir belge niteliği taşır. Oysa sonuçta, ABD'de Kasım 1978'de yürürlüğe konan NEPA'nın uygulanması ile ilgili Yönetmeliğin (Regulations) 1500.1 (c) maddesinde açıkça belirtildiği gibi, "pek tabiidir ki, önemli olan iyi bir belge değil fakat iyi bir karar üretmektir."

ÇED Hangi Faaliyetlerle İlgili Projelere Uygulanır?

ÇED'de yanıtlanması gereken ilk soru, HANGİ FAALİYETLER ile ilgili projeler için uygulanacağıdır. Böyle bir belirleme için kabul edilen temel kıstas, etkinin ÖNEMLİ (significant) olup olmayacağıdır. Bazı faaliyetler özellikleri ve/veya büyüklükleri nedeniyle çevre üzerinde "önemli" etkilerde bulunurlar. ÇED, bu tip faaliyetlerle ilgili projelere uygulanır. Bu konuda açıklığa kavuşturulması gereken husus, çevresel etkilerin "önemli" olup olmayacaklarının nasıl belirleneceğidir. Bunun için, ÖNEMLİ ETKİ’nin ayrıntılı bir tanımını yapmak gerekmektedir. Kimi faaliyetler de vardır ki, bulundukları bölgeler nedeniyle zaten ÇED raporu yapılmadan, yapılmalarına izin verilmeleridir. Örneğin turizm ve doğal değerleri açısından önemli olan bir bölgede bir termik santral yapılması gerektiği, ÇED raporu yapılmadan da anlaşılabilir.




Önemli Etki Nedir, Nasıl Ölçülür?

   Farklı faaliyet tipleri bir kase içindeki toplara benzetilecek olursa, ÇED uygulanacakların bu toplardan hangileri olacağını belirlemek gerekecektir. Tıpkı bir kase içindeki topların farklı renkler ve büyüklüklerde olması gibi, değişik tiplerdeki faaliyetler de farklı özelliklere ve hüyüklüklere sahiptirler ve çevre üzerinde farklı etkilerde bulunurlar. Bu farkın belirlenmesi etkilerin ÖNEMLİ olup olmayacağı ölçülerek yapılır.İşte burada yanıtlanması gereken soru ÖNEMLİ ETKİnin nasıl ölçüleceğidir.Etkinin ÖNEMLİ (significant) olması kavramı ilk defa ABD'nin Ulusal Çevre Politikası Yasasi'nda (NEPA) yeralmıştır. Daha sonra hu kavramın açılımı, ABD'de Kasım 1978'de yürürlüğe konan "NEPA'nın Şartı Olan işlemlerin Uygulanması Hakkında Yönetmelik"in (Regulations) 1508.27 no'lu   maddesinde   içerik (context) ve ŞİDDET (intensity) olarak yapılmıştır. Böylece, ÖNEMLİ ETKİ kavramı iki kıstasa bağlanmış, "içerik" ve "şiddef'in nasıl ölçüleceği bu maddede ayrıntılı olarak açıklanmıştır. ÇED'nin diğer ülkelerde de yaygınlık kazanmasıyla birlikte, birçok bilim adamı tarafından "önemli etki"nin saptanmasında kullanılan çeşitli ÇED yöntemleri geliştirilmiştir; bu yöntemler daha sonra ÇED yöntemleri ile ilgili bölümde açıklanmaktadır. "Önemli etki"nin "içerik" ve "şiddet" olarak ölçülmesi konusudaki bu gelişmeler kase içindeki toplar benzetmesine dönülerek açıklanacak olursa, kase içinden seçilecek topların hangi renklerde (siyah, kırmızı, mor, kahverengi, sarı gibi) ve büyüklüklerde (3 cm çapında ve daha büyük gibi) olacağı belirlenmiş olmaktadır. Diğer bir deyişle, ÇED uygulanacak projeler için faaliyet tiplerinin nasıl seçileceği artık bilinmektedir. Bundan sonra yapılacak iş, bu seçimin yapılmasıdır.





ÇED Uygulanacak Projeler İçin Faaliyet Tipi Seçiminde Hangi Yaklaşımı İzlemeli?

   ÇED'nin farklı ülkelerdeki gelişim süreci içinde, bir projeye ÇED'nin uygulanmasının gerekip gerekmeyeceğini belirlemek için faaliyet tipleri seçiminde üç farklı yaklaşım izlenmiştir. Bu yaklaşımlar şunlardır (EIA in The Netherlands): (1) Her proje için tek tek belirleme, (2) Genel saptamalara göre belirleme (3) ÇED'nin uygulanacağı projeler için faaliyet tiplerinin sıralandığı bir liste düzenleme. Birinci yaklaşım ile, hazırlanan her proje için ÇED uygulamanın gerekip gerekmeyeceği, yukarıda açıklanan önemli etki kıstasına göre tek tek belirlenir, ikinci yaklaşımla, önce, ÇED uygulanacak projelerin belirlenmesinde önemli etki kıstasına göre dikkate alınacak genel özellikler belirlenir, daha sonra, hazırlanan her proje için ÇED uygulanıp uygulanmayacagina hu genel özelliklere uyup uymadığı saptanarak karar verilir. Bu iki yaklaşımın en önemli zorluğu, zaman alıcı olmaları, dolayısıyla da pratik olmamalarıdır. Üçüncü yaklaşım, uygulamada en pratik olanıdır. Bu yaklaşım ile, ÇED uygulanacak projelerin hangi tiplerdeki faaliyetler hakkında olacağı önceden düzenlenen bir faaliyetler listesiyle belirlenir; böylece, hazırlanan projeler için ÇED uygulanıp uygulanmayacagının her seferinde tek tek helirlenmesi gerekmez. Halen ÇED uygulayan ülkeler tarafından ve uluslararası kuruluşların helgelerinde en fazla hu yaklaşım tercih edilmektedir. Ülkemiz ÇED Yönetmeliği de bu yaklaşımla hazırlanmıştır.Yukarıda açıklanan her üç yaklaşımda da hedef, ÇEVRESEL ETKİ değerlendirme RAPORUnun hazırlanması gerekli olan projelerin belirlenmesidir.



Çevresel Etki Değerlendirme Raporu Nedir?

   ÇED Raporu, tıpkı bir fabrikadan en son pazarlanan nihai ürün gibidir; ÇED sürecinin daha önceki bütün işlemleri bu nihai ürünün ortaya çıkarılması içindir. Bir ÇED RAPORU ile, bir projenin doğrudan ve dolaylı, uzun ve kısa süreli, olumlu ve olumsuz tüm çevresel etkileri, farklı bilim dallarından uzmanlar tarafından bilimsel yöntemler ve teknikler kullanılarak irdelenir, olumsuz olacakları bu irdemelerle belirlenen çevresel etkiler için alternatif önlemler belirlenir. Amaç, sözkonusu projenin gerçekleştirilip gerçekleştirilmeyeceği hakkında karar alacaklara, olası çevresel etkiler hakkında bilimsel inceleme ve irdelemelere dayalı bir belgenin sunulması ve böylece yatırımlarla ilgili olarak alınacak kararlarda kalkınma ile çevre arasında denge kurucu bir yaklaşım izlenmesidir. Diğer bir deyişle, ÇED Raporu, "Sürdürülebilir Kalkınma" hedefi yönünde "tahmin-ve-önleme" stratejisinin karar vericiler tarafından izlenmesinde kullanılan bilimsel bir uygulama aracıdır. ÇED Raporu kapsamındaki çalışmaların en özgün bölümü, projenin olası çevresel etkilerinin irdelenmesi ve olumsuz olacağı saptananlar için alternatif önlemlerin belirlenmesidir. Bunun için, yerinde yapılan incelemelerle elde edilen bütün bulgulara dayanılarak, ÇED için geliştirilmiş özgün bilimsel yöntem ve teknikler kullanılır; örneğin, hava ve su kirliliklerinin yaratılılıp yaratılmayacagmın tahmini için çevre mühendislerince dağılım modelleri, nüfus, kentleşme ve istihdama etkilerinin nasıl olacağı hakkında sosyal bilimciler ve şehir plancıları tarafından projeksiyon yöntemleri kullanılır. Kısaca ÇED raporu hazırlama işi farklı meslek disiplinlerini ve bunların mesleki yöntemlerini içerir.

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[ozguryolcu]

ÇED Raporu Hazırlanacak Projelerin Seçimi

   ÇED Raporları "önemli çevresel etkileri" olacak projelere uygulanır, digerlerine uygulanmaz. Bazı faaliyet tiplerinin çevresel etkilerinin "önemli" olacağı önceden bilinmektedir; örneğin, termik santrallar, otoyollar, demir çelik sanayii tesisleri, petrokimya kompleksleri, çimento fabrikaları, ve diğer benzeri büyük tesisler gibi. Bunlar, ÇED Raporu uygulanacak projeler için hazırlanan faaliyetler listesinde toplanırlar. Ancak, bazı faaliyetlerin çevresel etkilerinin "önemli" olup olmayacağı önceden kesin olarak bilinememektedir. Bu durumda proje konusu faaliyetle ilgili tesisin büyüklügüne ve/veya yeralacagı çevrenin bu tesisin yapacağı etkilere karşı hassasiyetine göre, yaratılacak çevresel etkiler "önemli" olabilir' ya da olmayabilir. Çevresel etkileri projeden projeye değişebilen ve dolayısıyla hu etkilerin "önemli" olup olmayacağı projeleri hazırlanmadan önce bilinemeyen tarımsal sulama faaliyetleri, hayvancılık tesisleri, ağaç sanayii, gıda sanayii, bazı madencilik faaliyetleri, turistik tesisler, kentsel altyapı ile ilgili inşaatlar, ve daha burada sıralanamayan pek çok faaliyet,ÇED kapsamında ikinci grup faaliyetler olarak ele alınırlar. Üçüncü bir grup daha vardır ki, bunlar çevresel etkilerinin önemli olmayacağı önceden bilinen, dolayısıyla da ÇED Raporu dışında bırakılanlardır.




Eleme Nedir, Nasıl Yapılır?

   ÇED sürecinde ELEME ("screening"), yukarıda belirtildiği gibi, ÇED Raporu hazırlanacak projeler ile hazırlanmayacakları ayrıştırmak için yapılan bir içtir. Bu eleme isinden amaç, bir proje konuşu faaliyetin ya da faaliyetlerin çevresel etkilerinin "önemli" olup olmayacağım saptamaktır.Yukarıda, "ÇED Uygulanacak Projelerin Faaliyet Tipi Seçiminde Hangi Yaklaşım izlenmelidir?" başlıklı bölümde, üç farklı yaklaşım açıklanmakta bunlardan üçüncüsünün pratik olması nedeniyle en fazla tercih edileni olduğu belirtilmektedir. Bu eleme yaklaşımı ile, kolaylıkla listelenebilen ÇED uygulanacağı kesin belli olan birinci grup faaliyetleri (yukarıdaki birinci kasedekiler) ve ikinci grup olan ÇED uygulanıp uygulanmayacağı belli olmayanlar (yukarıdaki ikinci kasedekiler) için birer liste hazırlamak olanaklıdır. Böyle iki grup halinde listeleme yaklaşımı, ülkemiz ÇED Yönetmeligi'nde de izlenmiştir, ikinci gruptaki faaliyetlerle ilgili projelerden hangileri hakkında ÇED Raporu hazırlanacağım belirlemek için bir eleme aşamasına daha gerek vardır, işte bu eleme aşamasında, yukarıdaki "ÇED Uygulanacak Projelerin yeraldıkları ortamın çevresel özellikleri nasıl olursa olsun, etkileri daima "önemli"olur. Ancak bazı durumlarda, "çevre" dış etkilere karsı öylesine hassastır ki, buralara tavuk kümesi dahi yapılsa "önemli" etkiler yaratabilir. Bu nedenle, ÇED'ne "çevre" yönünden de yaklaşılması, ÇED Raporu hazırlanmasına gerek olup olmayacagmın, çevresel etkilere karşı HASSAS YÖRELER için ayrıca saptanması gerekli görülmüştür. Ülkemiz ÇED Yönetmeligi'nde de böyle bir uygulamaya yer verilmektedir.


ÇED Raporu İçin Seçilecek Konuların Listesi

ÇED raporunun ana kapsamı aynı olmakla birlikte, faaliyet tipne bağlı olarak ÇED Raporu içerisinde kullanılan yöntemler değişebilir. Yine bu kapsamda ÇED Raporu için kullanılacak format da değişebilir.




ÇED’in Aşamaları

ÇED’in aşamalarını şu şekilde sıralayabiliriz:

1- Hazırlık Çalışmaları ve Eleme
2- Kapsam ve Etkilerin Belirlemesi
3- Mevcut çevrenin özelliklerinin belirlenmesi ve projenin ve alanın tanımlanması
4- Etkilerin sayısallaştırılması ve tanımlanması, ölçülmesi, değerlendirilmesi
5- Alınacak önlemlerin belirlenmesi
6- Alternatiflerin, çözüm önerilerinin değerlendirilmesi
7- ÇED raporun hazırlanması ve sunumu
8- Karar verme süreci
9- ÇED sonrası, izleme ve denetleme faaliyetleri
10- Proje sonrası analiz

Kapsamlaştırma ya da kapsam belirleme evresi ÇED’in en önemli aşamalarından birisidir ve bu aşamada halkın katılımı da söz konusu olabilmektedir



ÇED Süreci

Hazırlık Çalışmaları ve Eleme
Kapsam ve Etkilerin Belirlemesi
Mevcut çevrenin özelliklerinin belirlenmesi ve projenin ve alanın tanımlanması
Etkilerin sayısallaştırılması ve tanımlanması, ölçülmesi, değerlendirilmesi
Alınacak önlemlerin belirlenmesi
Alternatiflerin, çözüm önerilerinin değerlendirilmesi
ÇED raporunun hazırlanması





ÇED’in Parçası : Halkın Katılımı

Halkın katılım hem kapsamlaştırma sürecinde projeden etkilecek kişilere görüş sorma şeklinde olduğu gibi, hem de etkilerin değerlendirilmesinde kullanılan bazı yöntemlerde halka yönelik anket çalışmaları yapılabilir.

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[ozguryolcu]

ÇED’de Yer Alan Meslek Grupları – Ülkemizdeki Durum

Ülkemizdeki mevzuata göre

*En az lisans seviyesinde eğitim görmüş bir kişi kurucu
*En az üç yıl deneyimli bir çevre mühendisi
*Mühendislik Mimarlık Fakültelerinin herhangibir bölümünden mezun olan en az üç yıl deneyimli bir kişi ya da üniversitelerin fizik, kimya, biyoloji, arkeoloji, kamu yönetimi, işletme, iktisat, maliye, veya sosyoloji bölümlerinden birinden mezun en az üç yıl deneyimli bir personel.
*Projeye göre en az bir uzman.

Yandaki şekilde projeye göre yer alabilecek
uzmanlar örneklenmiştir.




Ülkemizdeki Mevzuat

   1983 Çevre Kanununda önemli bir konu ortaya atılmıştır. Kanunun 3.maddesi uyarınca kirleten öder ilkesi kanuna girmiştir. Yine aynı kanunun 10. Maddesinde ÇED kavramı uygulamaya girmiştir. TC Anayasası ‘’Çevreyi ekonomik kalkınma hedeflerine olumsuz etki yapmaması koşuluyla kesaba katsa da, Anayasımıza göre herkesin temiz ve sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı vardır’’ilkesi ÇED çalışmalarına altyapı oluşturmaktadır. Altıncı, Yedinci, Sekizinci Kalkınma Planlarımızda Sürdürülebilir Kalkınma Kavramı bulunmaktadır. Bu da ÇED’in diğer bir dayanağıdır. Ayrıca ülkemizde Kıyı Kanunu, Turizmi Teşvik Kanunu, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu gibi kanunlarda çevresel konulara ilişkin mevzuatta önemli yer tutmaktadır.  1993 yılında Çevre Kanunun 10. Maddesi uyarınca ÇED Yönetmeliği çıkarılmış ve bu yönetmelik 1997, 2002, 2003  yıllarında revize edilmiştir. Şu an yürürlükte olan yönetmelik 16.12.2003 tarih ve 25318 sayılı resmi gazetede yayımlanan yönetmeliktir. ÇED Yönetmeliği sayesinde ülkemizde mevzuatta yer alan hava ve su kirliğinin önlenmesi, kıyılarımızın korunması, tarım alanlarının, meraların korunması gibi çevre ile ilgili pekçok yönetmelik etkin şekilde kullanılabilmektedir.


ETKİ KARAKTERİ

- Mekan boyutu
- Zaman boyutu
- Geri dönüşümlülük
- Etki oluşma olasılığı
- Yararlı/zararlı etki
- Sinerjik etki
- Kümülatif etki
- Kalıcı/Geçici etki

ÇED İÇİNDEKİ TEMEL GRUPLAR?

PROJE SAHİBİ : Bir faaliyeti yürütmeyi isteyen özel ya da devlet organizasyonu
YETKİLİ OTORİTE: (Karar verici) : Faaliyet hakkında karar veren devlet kurumu ya da kurumları
DANIŞMANLAR:    Bilgi üretme değerlendirme ve yorumlama da insan kaynakları
ÇED KOMİSYONU: (Uzmanlar grubu) : Yetkili otoriteye fikirler ve önerilerde bulunan bağımsız çalışma grubu
HALK: Karar verme sürecinde bir ÇED çalışmasında katılım isteyen her bir insan ya da organizasyon


YERYÜZÜ KAYNAKLARI VE GÖRDÜKLERİ ZARARLAR






JEOLOJİ

*YER KABUĞUNU, ONUN OLUŞUM VE GELİŞİMİNİ KONU ALIR
*YAPISAL EKOLOJİ
       Fay hatları
       Depremsellik
*JEOTEKNİK ÖZELLİKLER
*ÖLÇÜM TEKNİKLERİ
       Arazi çalışması
       Laboratuar
       Sondaj
       Kayaç testleri
       Zemin testleri
* AFET BÖLGELERİNDE YAPILACAK YAPILAR HAKKINDA YÖNETMELİK (1997)





HAVA KALİTESİ

*CO (karbonmonoksit)
*NOx (Azot oksitler): NO, NO2
*HİDROKARBONLAR
      Alkonlar
      Alkenler
      Asetilenler
      Aromatikler
*FOTOKİMYASAL OKSİDANTLAR
*PARTİKÜLLER (toz, buhar, sis, duman, sprey)
      SO2 (Kükürtdioksit)
*DİĞER
      Toksitler (Asbest)
      Floritler

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[ozguryolcu]

HAVA KİRLETİCİLERİNİN ETKİSİ ÜÇ AŞAMADA İNCELENEBİLİR.

*Emisyon aşaması
*Atmosferik yayılma
*Alıcılar


ETKİ DEĞERLENDİRME İKİ AŞAMADAN İBARETTİR

*Faaliyetten kaynaklanan emisyon nedeniyle, atmosferdeki kirletici konsantrasyonundaki artışın hesaplanması
*Artan konsantrasyona maruz kalma nedeniyle mala ve cana olacak zararın hesaplanması

HAVA VE UĞRADIĞI ZARARLAR



SU KALİTE PARAMETRELERİ




SU KAYNAKLARI VE GÖRDÜKLERİ ZARARLAR




BİTKİ ÖRTÜSÜ VE UĞRADIĞI ZARARLAR




BİTKİ ÖRTÜSÜ SINIFLANDIRMALARI

*Ormanlar
*Çayır-Meralar
*Sulak alanlar
*Endemik bitkiler

*Ağaçlar
*Çalılar
*Otsu bitkiler
*Tarımsal ürünler
*Mikrofolora
*Su bitkileri
*Yok olma tehlikesi altındaki türler

*Kültür Bitkileri
*Doğal Bitki Örtüsü
*Su İçi Bitkileri
*Endemik, Nadir, Tehdit altında Bitkiler
*Yukarı Havza Ormanları


YABAN YAŞAMI VE UĞRADIĞI ZARARLAR




ESTETİK-KÜLTÜREL VE UĞRADIĞI ZARARLAR




GÖRSEL KALİTEDE ÖNEMLİ OLAN ETMENLER

*ETKİYE NEDEN OLAN OBJENİN ÖZELLİKLERİ
Renk
Form
Doku
Miktar
Alan
Ölçek
Diğer (gürültü, koku …)

*ALANIN ve YAKIN ÇEVRESİNİN PEYZAJ ÖZELLİKLERİ
Renk
Form
Doku
Çeşitlilik
Bitki örtüsü
Mimari yapı

*İZLEYİCİNİN ÖZELLİKLERİ

İzleyici sayısı
İzleyicinin duyarlılığı
İzleyicinin beklentileri ve tercihi
BAKIŞ NOKTASI ÖZELLİKLERİ
Bakış noktası
Objeye göre konumu
Kalite


KÜLTÜREL VARLIKLAR

*Sit
*Koruma alanı
*Milli Park
*Tabiat Parkları
*Tabiat Anıtı

MEVCUT YÖNETMELİK, MEVZUAT VE YÖNERGELER


*Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu
*Turizm Teşvik Kanunu
*Çevre Kanunu
*İmar Kanunu
*Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıklarının Tesbit ve Tescili Hakkında Yönetmelik
*Kültür ve Tabiat Varlıkları ile İlgili Olarak Yapılacak Araştırma, Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik
*Milli Parklar Yönetmeliği


SOSYO EKONOMİK FAKTÖRLER

-Çalışma bölgesindeki vergi düzeyi
-İskan karakteristikleri
-Sağlık servisleri ve sosyal servisler
-Ulaşım sistemi
-Yaşam tarzı ve toplumsal tercihler
-Nüfus hareketleri
-Etnik gruplar
-İş durumu
-Arazi değerleri

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[ozguryolcu]

SOSYO EKONOMİK YAPI DEĞERLENDİRME AŞAMALARI

*Sosyo ekonomik çevre envanteri
*Kritik faktörlerin tanımlanması
*Değişimlerin tahmin edilmesi


SOSYO KÜLTÜREL ANALİZ


*Ele alınana hedef kitlenin,
*nüfus
*çevre ilişkileri
*yerleşim
*eğitim
*aile yapısı
*mal varlığı
*üretim biçimi
*ulaşım haberleşme ve
*kentle ilişkilerinin sistematik olarak incelenmesidir.


SOSYO-KÜLTÜREL YAPI ANALİZİ İÇİN YÖNTEMLER

*anket
*biyografi
*gözlem
*sayma
*deney
*belgelerden yararlanma
*grup tartışmaları
*simülasyon


KONTROL LİSTELERİNİN


AVANTAJLARI

*Kullanımları kolaydır
*En basit formlu yaklaşımdır
*Etkilerin kısa bir özetidir
*Etkilerin sistematik olarak ele alınmasını sağlar
*Listeler iyi hazırlandığında herhangi bir etkinin gözden kaçama olasılığı yoktur

DEZAVANTAJLARI

*Neden sonuç ilişkilerini kapsamaz
*Sık olarak çok genel ve eksiktir
*Etkiler arası etkileşimleri kapsamaz
*Aynı etki farklı başlıklar altında tekrar edilebilir ve bu durum asıl önemli etkiden uzaklaşmaya neden olabilir.


Amerikan Atom Enerjisi Komisyonu, 1973 yılında ükleer güç santrallerinin çevresel etkilerinin belirlenemsi kapsamında etkilerin

- Proje alanı ve topografyası
- Bölgesel demografi, arazi ve su kullanımı
- Bölgedeki tarihi, kültürel, doğal ve estetik değerler
- Jeoloji
- Hidroloji,
- Meteoroloji,
- Ekoloji,
- Mevcut radyasyon seviyeleri

ana başlıkları altında çalışmalar yapılmasını önermiştir(Uslu 1993).


Amerikan Federal Enerji Komisyonu ise, 1973 yılında doğal gaz boru hatları için yapılan ÇED çalışmasında;

-Yörenin özellikleri ve arazi kullanımı,
-Türler ve ekosistemler,
-Sosyoekonomik faktörler,
-Atmosferik koşullar ve ıslak alanlar,
-Çevrenin ayrıcalıklı özellikleri,

ana gruplarında çalışmalar yapılmasını uygun bulmaktadır.


ABD'de barajlar üzerinde yapılmış olan 55 ÇED çalışmasını değerlendiren Ortolano ve Hil11972 yılında, bu konuda aşağıdaki sistematiği ortaya koymuşlardır:

-Arazi ve verim kaybının tesbiti,
-Mevcut yapıların, arkeolojik ve tarihi sit alanlarının kaybı,
-Yaban hayvanlarının habitat kaybı,
-Estetik kalitedeki değişimler,
.Doğal akarsu mecralarının yok olmasının getirdiği sonuçlar,
-Baraj haznesinin oluşturacağı etkiler,
-Baraj haznesinin neden olacağı su kalite değişimleri,
-Baraj yapısının neden olacağı etkiler,
-Dolu ve dip savaklarla, su alma yapılarının etkileri,
-Mansaptaki değişimler,
-Yeraltı suyuna etkiler,
-Baraj su seviyesi değişiminin etkileri (Uslu, 1993).


   Hava alanları için yapılmış 8 ÇED çalışmasının değerlendirilmesi ile insan çevresi ve doğal çevre üzerine olabilecek etkiler aşağıdaki sistematik çerçevede özetlenmiştir (Uslu 1993).
I. insan çevresine olan etkiler
*Taşınmazlara olan etkiler
*Estetik ve görsel etkiler
*Yerleşim bölgelerine olan etkiler
*Kamu hizmetlerine etkiler
*İskan yerlerindeki zorunlu değişimler
*Gürültü etkileri
*Havaalanı konumu, uçuş konileri, güvenlik sorunları
*Havaalanının planlanan kullanım kapasitesinin etkileri
*İstihdam durumuna etkiler
*Demografik etkiler
*Sosyo-psikolojik etkiler


II. Doğal çevreye olan etkiler

*Proje alanındaki yaban hayatı
*Su kirlenmesi
*Ormanlar
*Mevcut binalar ve kullanımlar
*Hava kirlenmesi
*Erozyon
*Genel ekolojik etkiler

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[ozguryolcu]

ETKİ DEĞERLENDİRMESİ, İNGİLTERE-İLGİLİ YÖNETMELİKTEN (PROJENİN DİREKT, İNDİREKT, İKİNCİL, KÜMÜLATİF, KISA-ORTA-UZUN DÖNEM, GEÇİCİ, KALICI, POZİTİF VE NEGATİF ETKİLERİNİ KAPSAMAKTADIR.)

İnsanlar, yapılar ve diğer insan yapısı çevre üzerine etkiler

*Proje sonucu kirlilik artışındaki değişiklik ve çevresel etkilerin sonuçları
*Projenin yöreye ve genel peyzaj üzerine görsel etkileri
*Normal işletme sırasında proje sonrası emisyon seviyeleri ve etkileri
*Proje sonucu oluşacak gürültü seviyeleri ve etkileri,
*Lokal yollar ve taşımacılık üzerine projenin etkisi
*Projenin kirleticiler, görsel kirlilik, vibrasyon vb. nedeniyle binalar, mimari ve tarihi miras, arkeolojik özellikler ve diğer sanatsal yapıtlar üzerine etkileri


Flora, fauna ve jeoloji üzerine etkileri

*Bitki ve hayvan türleri ile habitat kayıpları ve zararlanmalar
*Jeolojik, paleontolojik ve fizyografik özellik kayıpları ve zararlanmalar
*Diğer ekolojik değişimler


Alan üzerindeki etkiler

*Projenin fiziksel etkileri. Örneğin lokal topografyadaki değişiklik, yüzey stabilitesi üzerine etkiler, toprak erozyonu vs.
*Proje alanı ve çevre topraklarına kimyasal emisyon ve depozitlerin etkileri
*Alan kullanım/kaynak etkileri
*Alınacak tarımsal alanların niteliği ve niceliği
      -Mineral kaynakalrın sterilizasyonu;
      -Diğer alternatif alan kullanımları, “hiç birşey” yapmama seçeneği dahil
      -Proje alanı çevresindeki kullanımlar üzerine etkiler-tarım    dahil;
      -Katı atıklar


Su üzerine etkiler

*Alanın drenaj sistemi üzerine etkiler
*Hidrografik özelliklerdeki diğer değişiklikler. Örneğin su seviyesi, su kanalları, yer altı suyu akışı
*Kıyısal alanlar ve haliç oluşumu hidrojeolojisi üzerine etkiler
*Su kalitesi üzerine kirleticilerin, atıkların vs. Etkileri

Hava ve iklim üzerine etkiler

*Kimyasal emisyonların seviyesi ve konsantrasyonu ile bunların çevresel etkileri
*Özel durumlar
*Kötü koku
*Diğer iklimsel etkiler

Proje ile ilişkili diğer indirekt ve ikincil etkiler

*Projenin neden olduğu trafik (karayolu, havayolu, denizyolu,tren) etkileri
*Proje, ile materyal, su, enerji ya da diğer kaynakların temini ve tüketimi
*Proje ile ilgili diğer gelişimler, Örneğin, elektrik, su, kanalizasyon, telekominikasyon, telekominikasyon hatları
*Proje ile ilişkili mevcut ya da amaçlanan diğer alt projeler


KONTROL LİSTELERİNİN

*Planlama ve projelendirme aşaması: Spekülasyon nedeni ile arazi kullanımındaki değişimler, mücavir alanlarında sosyal ve ekonomik belirsizlikler, planlanan aktivitenin kamu hizmetlerine etkileri, proje beklentileri nedeniyle yöreye göçler ya da yöreden ayrılmalar

*Konstrüksiyon aşaması: iskan değişimleri, gürültü, erozyon ve doğal drenajın etkilenmesi, yer altı suyu tablası değişimleri, su kirlenmesi, yaban hayatı yaşam ortamlarının etkilenmesi, parkların, rekreasyon alanlarının ve tarihi sit alanlarının zararlanması, estetik ve görsel etkiler, inşaat faaliyetleri ile ilgili etkiler, kaynak kullanımı, riskler.

*İşletim aşaması (dolaysız etkiler): Gürültü, hava kirliliği, su kirliliği, sosyo ekonomik etkiler, ekolojik değişimler, enerji tüketimi,

*İşletim aşaması (dolaylı etkiler): Mücavir alanlarda arazi kullanımı, bölgesel gelişimdeki değişimler, konut ve kamı binaları gereksiniminde değişmeler, yakın çevredeki rekreasyon alanı vb. yerlerin kullanımındaki değişmeler, projenin değişik toplum kesimlerine farklı etkileri, yaşam şekillerinin değişimesi, ulaşımdaki iyileşmenin diğer teknolojik gelişme imkanları yaratıp yaratmayacağı



ETKİ ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME

ETKİ VE PROJE TİPİNE GÖRE


*Ekstrapolatif
    eğilim analizleri
    senaryolar
    kıyaslama
    sezgisel
*Normatif


FORMLARINA GÖRE


*Mekaniksel ya da matematiksel modeller
*İstatistiki modeller
*Fiziksel imaj ya da mimari maketler
*Arazi ve laboratuar denemeleri
*Kıyas modelleri
*Diğer

ETKİ DEĞERLENDİRME


ETKİ ÖNEMİNİN SAPTANMASI
Kriterler

*Etki büyüklüğü ve oluşma olasılığı
*Etkinin mekana ve zamana göre dağılımı
*Etkilenen çevrenin onarım olasılığı
*Etkilenen çevrenin değeri
*Kamu kaygıları ve politik yansımaların düzeyi

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[ozguryolcu]

ETKİ ÖNEMİNİN SAPTANMASI
Yöntemler

*FORMAL (niceliksel)
*INFORMAL (niteliksel)
*Analitik (yarar maliyet)
*Oylama (Delphi)


İNCELEME VE DEĞERLENDİRME (REVIEW)

Kriterler:

*Bütün ilgili bilgilerin analiz edilmiş ve sunulmuş olduğundan emin olmak,
*ÇED içindeki bilgilerin geçerliliğini ve doğruluğunu değerlendirmek,
*Öneri projeyi hemen anlamak ve ek bilgiye gerek olup olmadığını değerlendirmek
*Projenin çevresel etkilerinin önemini değerlendirmek
*Projenin çevresel etkilerinin izleme ve denetleme gereksinimini değerlendirmek
*Projeye izin konusunda öneride bulunmak


ÇED YÖNTEMLERİNİN Kullanımını Olumlu Etkileyen Durumlar;

*Yöntem kullanımında yasal düzenlemeler ve/veya kılavuz yayınlar
*Yöntemler konusunda bilgi kaynaklarının ve ortamlarının genişletilmesi ve ÇED uygulayıcılarına aktarılması
*ÇED uygulayıcılarının yöntem kullanımının mesleki sorumlulukları dahilinde olduğunu algılaması
*ÇED sürecinin proje planlaması sırasında geçekelştirilmesi, proje kararları alındıktan sonra haklı çıkarma yolunda “sonradan akla gelen bir aşama” olarak değil,
*Öneri proje bileşenlerinin ve olası çevresel etkilerinin karmaşık olması,
*Projeye karşıt davaların oluşması


ÇED YÖNTEMLERİNİNKullanımını Olumsuz Etkileyen Durumlar;

*Yöntemlerin kullanımı ile ÇED için zaman gereksiniminin artacağı düşüncesi,
*Yöntem kullanımının maliyeti artıracağı düşüncesi
*Yöntem kullanımının geniş veri ya da bilgi gerektirmesi ve bunun aşırı harcamalar olmaksızın elde edilemeyeceği,
*ÇED uygulayıcılarının farklı yöntemler, avantaj ve dezavantajlar konularında yeterli bilgilerinin olamaması
*Belirsizlikler ve etkilerin kesin olarak ölçülememesi kaygıları,
*ÇED uygulayıcılarının karşıt dava durumunda bu yöntemlerin ve sonuçların aşırı derecede incelenebileceği konusundaki kaygılar


YÖNTEM TİPLERİNİN GÖRECELİ KULLANIMI

Seçici: Yöntemlerin limitli kullanımı, bu limitler, veri gereksinimi, yöntem hakkında bilgi noksanlığı ya da yeni yöntemler nedeniyle olabilir.

Ortalama: Farklı alanlarda faklı tipteki projeler için kullanım yöntemleridir

Yaygın:  ÇED uygulanan birçok ülkede yaygın olarak kullanılan yöntemdir.




YÖNTEM TİPLERİNE DEĞİŞEN İLGİLER

I: Başlangıç İlgisi      
S: Süren İlgi




ÇED YÖNTEMLERİ VE KULLANIM ALANLARI

X: Listelenen kullanım alanları için yöntemlerin kullanımı




ÇED RAPORU

UCUZ ÇED SONRADAN PAHALIYA MAL OLUR.


*Karmaşık ve anlaşılmaz anlatımları içermemelidir.
*Dayanakları olan tahminleri içermelidir.
*Spesifik, güvenilir ve tarafsız olmalıdır


ÇED RAPORU DEĞERLENDİRME FORMATI ÖRNEĞİ : INS. OF ENV. ASSES., UK

Dereceler:

A: Mükemmel, tamamlanmamış çalışma yok.
B: İyi, sadece birkaç eksiklik var.
C: Önemli ihmaller ve yetersizlikler
D: Bölümler iyi oluşturulmuş ancak bütün içinde eksik değerlendirilmiş
E: Zayıf önemli ihmaller ve yetersizlikler var
F: Çok zayıf, önemli konular zayıf ele alınmış ya da hiç değinilmemiş
K/E: Kabul edilemez


KRİTERLER


*Planlanan faaliyetin, lokal çevrenin ve temel arazi koşullarının saptanması
Planlanan faaliyetin tanımlanması
-Alanın tanımı
-Atıklar
-Temel Arazi koşulları
*Önemli etkilerin tanımlanması ve değerlendirilmesi
*Etki tanımlama
*Etki büyüklüğünün tanımlanması
*Etki öneminin değerlendirilmesi
*Alternatifler ve Etki Önleme – Azaltma
-Alternatifler
-Etki önleme / azaltma
-Etki önelmenin işlerliği
*Sonuçların Bildirimi
-Sunum
-Denge
-TEKNİK OLMAYAN ÖZET


STRATEJİK ÇEVRESEL DEĞERLENDİRME


“BÜTÜNCÜL ÇEVRE YÖNETİMİ (BÇY) SÜRECİ PRATİKTE KABUL GÖRMÜŞ İYİ BİR UYGULAMYKEN SÇD, BÇY İLKELERİNİ AMAÇLANAN PLANLAR VE POLİTİKALARLA BÜTÜNLEŞMESİNİ SAĞLAMADA BİR ARAÇTIR.

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[ozguryolcu]

SÇD



DİĞER KONULAR

*RİSK ANALİZİ
*ÜRETİM SÜRECİ (LIFE – CYCLE) DEĞERLENDİRMESİ
*KRİZ YÖNETİMİ


BAZI RİSK TİPLERİ


*Teknik Risk
yangın
patlama
şimşek
fırtına
taşkın
işletme hatası
sabotaj
Vandalizm
Hava kirleticileri
Su kirleticileri
Toprak kirleticileri
Radyasyon
Toksik maddeler
Güvenli olmayan alet ekipman

*Sosyal Risk
bir kazanın sosyal sonuçları
yetersiz çalışma koşulları
zayıf iş ilişkileri
zayıf iş motivasyonu
iş güvencesinde kayıp

*Pazar Riski
olumsuz kamu oyu
olumsuz tüketici davranışları
iş güzü üzerine olumsuz etkiler

*Finansal Risk
anlaşma unsurları
iflas
mali hata
sahtekarlık
hırsızlık
materyal zararlanması
Bireysel kayıplar


Faktörler

*Risk gönüllü olarak mı alınıyor?
*Risk önlenebilir mi?
*Risk sonuçları nelerdir?
*Kaza olasılığı nedir?
*Riske atılmayla kazanılacak avantajlar nelerdir?
*İnsanlar riskin farkındalar mı?
*Sonuçlar önlenebilir mi?


RİSK HESABI


R(x) = P(x) . D (x)
R(x) = Risk
P(x) = olasılık
D = zarar
X= kaza tipi

Farklı kazaların toplam risk hesabı:
Risk = ∑ P (X) D(X)


ÜRETİM SÜRECİ DEĞERLENDİRMESİ (LIFE – CYCLE ASSESMENT)


Üretim Süreci Analizi

*Bir ürün, süreç ya da faaliyetin çevresel yüklerini, enerji ve materyal kullanımı ile çevreye saldığı atıklarının saptanması ve niceliğinin ölçülmesi yoluyla değerlendirmek,
*Bu enerji ve materyal kullanımı ile atıkların çevre üzerine etkilerini değerlendirmek ve
*Önlemler geliştirmek ve uygulamak  amaçlarını kapsayan bir süreçtir.


KAPSAM

*Ham madde temini ve işlenmesi
*Üretim
*Nakliye ve dağıtım
*Kullanım/yeniden kullanım/onarım/geri dönüşüm
*Sonuç atığı


BİR ÜRETİM DEĞERLENDİRMESİ SONUCU “ÇEVRESEL PROFİL”
OLARAK TANIMLANIR...


AMAÇLAR

*Sistemin, tüm kaynak gereksinimi, enerji tüketimi ve çevresel yüklerine ilişkin kapsamlı bilgi temelini oluşturmak
*Tüm üretim süreci içerisinde kaynak kullanımında ve emisyon miktarında en büyük azaltmanın nerede yapılabileceğini tanımlamak
*Sistem girdi ve çıktılarını, alternatif ürünler, süreçler ya da faaliyetlerle karşılaştırmak

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[ozguryolcu]

AŞAMALAR

*Kavramsal aşama
    -çalışma neden yapılacak?
    -Kime ve nasıl sunulacak?
*Analiz kapsamı
*“Sistem sınırı” BEŞİKTEN MEZARA”
*Envanter
*Değerlendirme


Endüstri Sistemindeki Temel Bileşenler (SETAC 1990).




K/YK/BO AŞAMALARI




BİR LIFE CYCLE’IN TEMEL AŞAMALARI (SETAC 1990)




KULLANIM / YENİDEN KULLANIM/ BAKIM ONARIM


*Kullanım: Bir ürünün tüketimi, ekipman operasyonu, Bir ürünün daha sonra kullanımı için depolanması (buzdolabı) gibi.
*Bakım Onarım: Kullanım alanında ya da başka alanda
*Yeniden Kullanım: Kullanım alanında
       aynı amaçla kullanım
       farklı amaçla kullanım
*Yeniden Kullanım: Başka alanda
       bağış
       geri toplam (süt şişeleri)
*Geri Dönüşüm: Toplama, sınıflama, işleme


ETKİ ANALİZİNDE LIFE CYCLE DEĞERLENDİRMESİNİN YERİ (White et al.)




KRİZ YÖNETİMİ(AFET YÖNETİMİ)(FELAKET YÖNETİMİ)


*Doğal Afetler   
Çölleşme
Kuraklık
Taşkınlar
Toprak kaymaları
Depremler
Fırtınalar
Tayfun
Volkanik patlamalar
Orman Yangınları

*İnsan Aktiviteleri Sonucu
Patlamalar
Yangınlar
Hava, deniz, kara ve demiryolu kazaları
Maden kazaları



ÖRNEK:

Yüzey akışı   Yer altı suyu besleniminde düşüş
            Toprak taşınımı
            Tarımda verimlilik düşüşü
            Su kaynaklarında tuzluluk
            Sedimantasyon
            Taşkın alanı seviyesinde yükselme
            Mal ve can kaybı


ÖZET


*Çevresel bozunum insan yapımı çevrede ve doğal çevrede afet riskini artırır
*Çevresel değişiklikler doğal afet oluşumunu teşvik edebilir, bu durumda tekrar çevresel bozunuma neden olarak gelecekte başka bir felakete olan hassasiyeti artırır.
*Potansiyel zararları dikkate alan çevre planlama ve yönetim çalışmaları ekstrem olaylara karşı doğanın dayanıklılığını artırır
*Alan kullanım politikaları felaket önlemeyi de kapsamalıdır

CBS ve UA’nın ÇED Kapsamında Kullanımı

CBS’nin ÇED kapsamında kullanılabileceği aşamalar şu şekilde sıralanabilir

*Hazırlık Çalışmaları ve Eleme
*Kapsam ve Etkilerin Belirlemesi
*Mevcut çevrenin özelliklerinin belirlenmesi ve projenin ve alanın tanımlanması
*Etkilerin sayısallaştırılması ve tanımlanması, ölçülmesi, değerlendirilmesi
*Alınacak önlemlerin belirlenmesi
*Alternatiflerin, çözüm önerilerinin değerlendirilmesi
*ÇED raporun hazırlanması ve sunumu
*Karar verme süreci
*ÇED sonrası, izleme ve denetleme faaliyetleri
*Proje sonrası analiz

Anlaşılacağı gibi bu aşamalar ÇED’in zaten tüm aşamalarıdır. Kısaca CBS; ÇED’in tüm aşamalarında kullanılabilir. Uzaktan algılama ise, ÇED’in aşamaları içerisinde hem mevcut alan kullanımının tespit edilmesi, vejetasyon tipi ve yoğunluğunun belirlenmesi gibi konularda veri kaynağı olarak kullanılabilir, hem de faaliyet öncesi, sırasında ve sonrasındaki çevresel etkilerin change detection algoritmaları ile izlenmesi amacıyla da kullanılabilir. Bunların yanı sıra, CBS ve UA yazılımlarındaki görselleştirme ve 3 boyutlu modelleme araçları, proje öcesi, sırası ve sonrasındaki çevresel etkilerin görselleştirilmesi amacıyla karar verileciler için faaliyetin yapılıp yapılmayacağına karar verme sürecinde önemli çözümler sunabilirler.  Yani bu kapsamda değerlendirdiğimizde UA özellikle ÇED sonrası, izleme ve denetleme faaliyetleri açısından önem kazanacaktır. Bundan sonraki slaytlarda ÇED aşamalarında CBS’nin ve UA’nın önem kazandığı konular verilecek ve sonrasında örneklenecektir.


Genel anlamda CBS Sistemleri ÇED kapsamında;

*Harita, tablo, rapor, grafik ve görüntü entegrasyonunda
*Çalışmada kullanılan tüm verilerin depolanması, analiz ve entegrasyonunda
*Karar verme sürecinde sorgulama ve analiz yapma özellikleriyle doğru kararların verilmesinde
*Gelişmiş etiketleme ve yüksek kalitede harita kompozisyonu ile ÇED raporunun hazırlanmasında
*Coğrafi verilere resim, video ya da web sayfası linkleyebilme özelliği, buffer, merge, dissolve, union, clip gibi özellikleri ile gelişmiş mekansal analizler yapmada
*Toplanan verinin gerektiği durumda güncellenerek güncel tutulmasında
*ÇED kapsamında kullanılacak verilerin üretilmesinde
3 boyutlu analiz özellikleri ve görselleştirme araçlarıyla mevcut durumun ve etkilerin görselleştirilemesinde kullanılabilir.

DOÇ.DR.ALPER ÇABUK

[alper7490]

örnek çed raporu :

http://rapidshare.com/files/221708352/_ED2005-cevher_haz_zeng.pdf.html

Doç. Dr. Ata Utku Akçıl

[ozguryolcu]

link olmus dostum elinde varsa eger yenilersin bir ara yoksa bana at halledeym ben :=)

[alper7490]

yok kanka yedeklemek aklıma gelmedi paylaştığım zaman elimde yok ama bundan sonra paylaşmadan önce edincem

[ozguryolcu]

bnde yapicam ozmnlar biliyosun bnm pc cok kotuydu hafiza yok gibi bişydi şimdi yaparz :=)

[ozguryolcu]

arkadaslar ced ile ilgili bir sunu geliyor sizlere... Bu kadar dokuman varken dahadami istiyorsunuz

hadi buyrun

http://izmir.cevreorman.gov.tr/izmir/Files/izmir/ilmd/derskonulari/yerli_ve_yabanci_yatirimcilarda_ced_sureci.ppt