Çevre Terimleri Sözlüğü

[ozguryolcu]

TOVALOP [ Tanker Owners ' Voluntary Agreement concerning Liability for Oil
Pollution ] Tanker sahiplerinin petrol kirliligine iliskin sorumluluklari konusundaki
gönüllü sözlesme.

TOZ [ Dust ] Duman yada sisi olusturan zerrelerden daha büyük, havada asili durabilen
kati parçaciklar.

TRAFIK KIRLILIGI [ Traffic pollution ] Trafigin yogunlasmasi ile artan ve araçlardan
kaynaklanan atmosfer ve gürültü kirliliginin olusturdugu kirlilik bütünü.

TROPOPOZ [ Tropopause ] Troposferin üst siniri.

TROPOSFER [ Troposphere ] Yer yüzeyindeki 0-16 kilometrelik bir yükseklige
yayilan, hava olaylarinin meydana geldigi atmosferin iç katmani.

TTSC [ Two stage combustion ] Iki asamali yanma.

TSD [ Treatment, storage and disposal ] Isleme, depolama ve tasfiye.

TURBA [ Peat ] Turbaliklarda ve batakliklarda bulunan, kismen ayrismis materyalden
olusan yakit.

TURBALIK [ Fen ] Düz bataklik arazi.

TUTMA HAVZASI [ Retention basin ] Herhangi bir olagan disi nedenle fazla yüzeysel
akisi alan ve uzun süreli depolama amaciyla tutan havuz yada rezervuar (depo).

TUTMA HÜCRESI [ Catch basin ] Sellerin tasidigi süprüntü ve molozlari engelleyerek
kanalizasyonun tikanmasini önleyen, sokagin altindaki drenaj hücresi (odasi ).

TUTUCU [ Arrester ] Baca emisyonlarindan kaynaklanan parçaciklari toplayan mekanik
toplayici.

TUTUSABILIR [ Inflammable ] Kolayca alev alan.

TUTUSMA DERECESI [ Incendivity ] Alev alabilir maddelerdeki alt yanma siniri.

TUTUSTURMA [ Flaring ] Atmosferdeki fazla yada gereksiz gazin yakilmasi islemi.

TUZLU SU KARISMASI [ Salt water intrusion ] Yer alti suyuna tuzlu su bulasmasi; bu
olay genellikle kiyi alanlarinda gerçeklesir. Haliçlerde gel-git olaylari ile alt akinti ile
haliç içlerine tuzlu su tasinimi.

TUZLULUK [ Salinity ] Sudaki tuz miktari; dogal kaynaklardan olusabilecegi gibi atik
su sizintisinda da olusur. Suyun asiri ölçüde yeniden kullanilmasi tuzlulugu agirlastirir.

TUZUNU GIDERME [ Desalination ] Insanlarin yada hayvanlarin tüketmesine elverisli
hale getitmek için suyun tuzunu giderme islemi.

TÜKENME [ Depletion ] Dogal kaynaklarin azalmasi, tükenmesi, kurumasi, özellikle
tüketim amaciyla kullanim, buharlasma yada sizinti dolayisiyla su kaybi.

TÜKETICI [ Consumer ] Üretici organizmalari veya kend ilerinden daha zayif
tüketicileri yiyerek enerji saglayan canlilar. Tüketiciler birincil, ikincil ve üçüncül gibi
siniflara ayrilirlar. Birincil tüketiciler üreticileri yiyerek yasarlar. Ikincil tüketiciler
birincil tüketicileri yerler vb. Örnegin ot yiyen bir geyik birincil tüketicidir. Geyigi yiyen
aslan ise ikincil tüketici olmaktadir.(Bk. Üretici]

TÜR [ Species ] Bir bitki yada hayvan grubu. Grubun üyeleri arasinda yakin bir
benzerlik, ortak bir köken ve sürekli bir üreme sistemi vardir. Tür, yaygin olarak
kullanilan en küçük biyolojik siniflandirma birimidir.

UCS [ Uncontrolled site ] Denetimsiz çöp dökme sahasi.

UÇUCU [ Volatile ] Nispetesn düsük isilarda buharlasabilen.

UÇUCU ALERJI YAPICILAR [ Aerdallergens ] Alerjik hastaliklara yol açan bitki
tozu ve polen gibi havadan gelen alerji yapicilar.

UÇUCU KÜL [ Fly ash ] Baca gazinin tasidigi düsük yogunlukta, yanici olmayan
parçaciklar.

UF [ Uncertainty factor ] Belirsizlik faktörü.

UFALAMA [ Shredding ] Kati atigin daha hizli ayrismasi için küçük parçalara bölünerek
küçültülmesi.

UNEP [ UNEP = United Nations Environment Programme ] Birlesmis Milletler Çevre
Programi.

URANYUM [ Uranium ] Nükleer enerji üretimi için gerekli radyoaktif metalik eleman.

UYGULAMA PLANI [ Implementation plan ] Belli bir sürede çevre kalite
standartlarinin karsilanmasi için yapilmasi gerekli islerin anahatlari.

UYUM [ Adaptation ] Canli organizmalarin çevre kosullarinin üstesinden gelme
yetenegi.

UYUMLU BAKTERILER [ Facultative bacteri ] Hem aerobik hem de anaerobik
kosullarda yasayabilen mikroorganizmalar.

[ozguryolcu]

UZAKTAN ALGILAMA [ Remote sensing ] elektromanyetik enerjinin bulunmasiyla,
sözgelimi havadan fotograf çekme gibi, fiziksel özelliklerle ilgili uzak mesafelerden bilgi
toplama yöntemi.

ÜÇÜNCÜL ARITMA [ Tertiary treatment ] Ikincil islemden sonra gelen atik suyu
aritma islemi. Bu asamada, belli amaçlarla kullanmaya elverisli su elde etmek üzere
organik kirleticiler, çözünmüs inorganik tuzlar, fosfor ve azot giderilir.

ÜRETICILER [ Producers ] Fotosentez ile büyüyen canlilar; bitkiler.

ÜRETIM REAKTÖRÜ [ Breeder ] Parçalanmayan atomlari, ayni ya da farkli elemanli
parçalanabilir atomlara dönüstüren ve tükettiginden fazla yakit üreten reaktör.

ÜST KATMAN [ Lift ] Sihhi bir kati atik gömme isleminde, atigin sikistirilmis katmani
ile nihai örtünün olusturdugu bölüm.

ÜSTÜNE DOLDURMA SISTEMI [ Load on top system ] Yakit tasiyan gemilerde
denizi kirletmekten kaçinmak amaciyla yeni yüklemeyi denize dökülmeyip tanklarda
birakilmis kalinti ve yikama suyu karisiminin üzerine yapma yöntemi. Daha sonra uygun
tesislerin bulundugu limanlarda petrol ve su, birbirinden ayrilmak için gerekli islemlere
tabii tutulurlar.

VAHSI YASAM YÖNETIMI [ Wildlife management ] Türlerin dogal ekosistemlerinde
bakimi ve gelistirilmesi; çevre dengesinin ve tür çesitliliginin korunmasi.

VENTURI GAZ YIKAYICISI [ Venturi scrubbir ] Gazlardan tozu gidermeye yarayan
sulu yikayici tipi.

VERI [ Data ] Analizlerde ya da yorumlarda kullanilan, sonuç çikarmaya yarayan bilgi
ya da olgular.

VINIL KLORID [ Vinyl chloride ] Kanser yapabilen, PVC gibi plastik madde
üretiminde kullanilan kimyasal bilesik.

VOC [ Volatile organic compounds ] Uçucu organik bilesikler.

VOLKANIK KAYA [ Igneous rock ] Bazalt, granit ve özellikle lav gibi, ergimis ve
kismen ergimis durumda katilasarak olusan kaya.

VP [ Vapor pressure ] Buhar basinci.

VS [ Volatile solids ] Uçucu katilar.

VSS [ Volatile suspended solids ] Uçucu çökelmemis kati madde.

VTOL [ Vertical takeoff and landing ] Düsey kalkis ve inis.

VURUNTU ÖNLEYICI [ Anti-knock ] Motorun daha düzgün çalismasi için yakita
eklenen ve genellikle kursun içeren bilesikler.

WCED [ World Commission on Environment and Development ] Dünya çevre ve
gelisme komisyonu.

WCIP [ World Climate Impact Studies Programme ] Dünya Ikliminin Etkisini Inceleme
Programi.

WES [ Waste-to-energy system ] Atiktan enerjiye sistemi.

WWF [ World Wildlife Fund ] Dünya Vahsi Yasam Fonu.

WWW [ World Weather Watch ] Dünya Hava Izleme.

YARDIMCI DOGAL GAZ [ SNG = Subtite natural gas ] Herhangi bir kaynaktan
elde edilen, dogal gazin özelliklerini tasiyan gaz.

YARILANMA MÜDDETI [ Half-life ] Bir radyoaktif izotopun atomlarinin yarisinin
parçalanmasi için gerekli olan süre; kirletici etki süresi açisindan tarim ilaçlari ve diger
kirleticiler için de bu terim uygulanir.

YAS YAPISI [ Age structure ] Nüfusun yas gruplarina göre siniflandirilmasi.

YASAM DÖNGÜSÜ [ Life cycle ] Bir canlinin yumurta döllenmesinden ölüme kadar
geçirdigi degisik asamalar.

YASAM KUSAKLARI [ Life zones ] Genellikle bir örnek iklim ve toprak özelliklerine
sahip alanlar ve bunun bir sonucu olarak da, tür, bilesim ve çevreye uyum bakimindan
son derce bir örneklik gösteren biyota.

YASAM MEKANI [ Biotope ] Belirli bir bitki ve hayvan toplulugu için elverisli
nitelikteki nispeten bir örnek çevre kosullarinin olusturdugu sinirli bir bölge.

YASAM ORTAMI [ Habitat ] Bir organizmanin yada organizma grubunun yerlestigi,
fiziksel çevrenin görece bir örnekliligi ve ilgili bütün biyolojik türlerin siki etkilesimi ile
belirlenen dogal çevre. Yasama ortami çöl, tropik orman, çayirlik alan, kutup tundrasi
yada buz denizi olabilir.

YASAYABILIR [ Viable ] Canli, üreyen sistemler.

YAYILIM ALANI [ Range ] Biyolojik biçimlerin cografi dagilimi.

[ozguryolcu]

YEDEK (ENERJI) ÜRETIM KAPASITESI [ Reserve generating capacity ]
Beklenmedik enerji taleplerini karsilamaya yönelik fazladan enerji üretme kapasitesi.

YENIDEN ISLEME [ Recycling ]Özellikle kagit, cam ve plastik gibi yararli ürünlerin
üretilmesi için, atik materyalin yeniden kullanilir hale getirilmesi islemi.

YENILENEBILIR ( DOGAL ) KAYNAK [ Renewable resource ] Kendini dogal
biçimde yenileyen yada insan müdahalesiyle yenilenebilen, agaç, hava yada su gibi dogal
kaynaklar.

YENILENEBILIR ENERJI KAYNAKLARI [ Rnewable energy sources ] Günes
enerjisi, rüzgar enerjisi, jeotermal enerji, su enerjisi, biokitle enerjisi, gelgit enerjisi ve
üretici nükleer enerji reaktörleri gibi kendiliginden yenilenebilir, kullanmakla eksilmeyen
enerji kaynaklari.

YENILENEMEZ KAYNAK [ Nonrenewable resource ] Sinirli olarak bulunann mineral
gibi dogal, kural olarak cansiz kaynak.

YERALTI SU DÜZEYI [ Water table ] Taban yataginda biriken yer alti suyunun
düzeyi.

YER ALTI SUYU [ Groundwater ] Yerüstü [yüzey] su kaynaklarindan sizinti yada
yagmur yoluyla yenilenen, yer yüzeyinin altinda yutaklanan su olusulari.

YER ALTI SUYU KIRLILIGI [ Groundwater pollution ] Yer alti suyu kirliliginin
baslica kaynaklari lagim suyu tesisati, lagim çukurlari vb. ile kiyi bölgelerinde tuzlu su
sizintilaridir.

YER ALTI SUYU ZENGINLESMESI [ Groundwater recharge ] Yagis suyu veya
yüzey sularinin sizma yoluyla yer alti sularini çogaltmasi.

YERÜSTÜ SUYU (YÜZEY SUYU) [ Surface water ] Okyanuslarda dahil,
yeryüzündeki bütün sulari tanimlamakta kullanilan genis kapsamli terim. Dar anlamiyla
ise akarsu yataklarinda bulunan suyu ifade eder.

YERYÜZÜNÜN IZLENMESI [ Earthwatch ] Önemli çevresel yönelimlerin
saptanmasi, insan faaliyetinin çevre üzerindeki etkilerinin incelenmesi, çevreye yönelik
potansiyel tehlikelerin erken uyarilarinin belirlenmesi ve dogal kaynaklarin izlenmesi için
gelistirilen genis kapsamli çevre degerlendirme programi.

YESIL DEVRIM [ Green revolution ] Yogun gübre ve gelistirilmis sulama sistemi
kullanimi ve özellikle bugday ve prinç gibi ürün tohumlarinin yeni çesitlerinin
benimsenmesi yoluyla daha basarili tarimsal verim elde edilmesini ifade eder.

YESIK KUSAK [ Green belt ] Bir yerlesim alani çevresinde yer alan, yapilasma
olmayan toprak kusagi.

YETERSIZ BESLENME [ Malnutrition ] Organizmanin varligini sürdürmesi ve
büyümesi için gerekli asli metabolizma ögelerinden birinde yada birkaçinda genellikle
beslenme eksikliginden kaynaklanan yetersizlik durumu.

YIKAYARAK TASFIYE [ Ekutriation ] Yüzdürme (yikama) islemi sirasinda degisik
çökelme hizlarindan yararlanarak ayirma islemi.

YIKAYICI [ Scrubber ] Bir su püskürtücüsünden olusan hava kirliligi aygiti.
Püskürtülen su arzu edilmeyen parçaciklarla çarpisir, onlari tutar ve emisyondan ayirir;
emisyon daha sonra kirden arinmis olarak bacaya gider.

YIKAYICI [ Washer ] Toplama ortami olarak sivi ile isleyen gaz ariticisi, damlacik
ayiricisi, sulu toz toplayicisi için kullanilan genel terim.

YIKINTI [ Debris ] Herhangi bir yapinin tahribi sonucunda ortaya çikan kayalarin,
kerestenin, molozun, tuglalarin, taslarin vb. olusturdugu birikinti.

YILLIK BOSALTMA SINIRI [ ARL= Annual release limit ] Kirlilik kaynagindan bir
yilda salinabilecek maksimum atik miktari.

YIRTICI [ Predator ] Avlanarak yasayan yaratik ve organizma. " yirtici zinciri "nde ,
birbirini izleyen her bir besin iliskisi kademesinde yer alan tüketici, tüketilenden
genellikle daha büyük ve güçlüdür. Bu baglamda nihai yirtici, insan olmaktadir.

YINELENEN DOZ ZEHIRLILIGI [ Repeated dose toxicity ] Belli bir tahlikeye birkaç
kez maruz kalmanin zehirli etkisi.

YOGUNLUK [ Density ] Bir yerin nüfusunun, yerlesim birimlerinin yada taban alaninin,
toprak alani birimiyle olan ve oran olarak ifade edilen iliskisi.

YOGUNLUGA BAGLI ETKEN [ Density-dependent factor ] Tam anlamiyla etkili
olabilmesi nüfus yogunluguna bagli çevre etkeni.

YOGUNLUGA BAGLI OLMAYAN ETKEN [ Density-Independent factor ] nüfus
yogunluguna bagli olmadan etkisini gösteren çevre etkeni.

YONTMA (ÇENTME) [ Spalling ] Yongalar yada parçalar haline getirme.

YOSUN ÖLDÜRÜCÜ [ Algicide ] Yosunlara etkili zehirli kimyasal bir madde.

YOSUN PATLAMASI [ Algal bloom ] Su kaynaklarinin çesitli atiklar ve akintilar
yoluyla besleyiciler, özellikle nitratlar ve fosfatlar yönünden zenginlesmesi sonucu
içlerindeki su yosunlarinin hizla serpilip gelismesi.

[ozguryolcu]

YOSUNLAR [ Algae ] Tamamen yada kisman su altinda yasayan veya nemli yüzeylerde
büyüyen, bazi kimyasal elemanlarin bulundugu kosullarda hizla çogalan, klorofil ve diger
fotosentez pigmentleri içeren bitkiler.

YÜKSEK ENERJILI YIKAYICI [ High energy scrubber ] Kirli gazi atomize suyla
temizleyen kollektör.

YÜZDÜRME [ Flotation ] Maddelerin sivi atiklardan yüzdürülerek ayrilmasina yarayan
fiziko kimyasal aritma yöntemi.

YÜZER SETLER [ Floating booms ] Küçük bir alanda toplanmis yogun bir kitleyle
ugrasmak, yayilmis bir kitleyle ugrasmaktan çok daha kolay oldugu için, suya yayilmis
petrolü belirli bir alanda tutmak amaciyla kullanilan, çesitli maddelerden üretilebilen
yüzer engeller.

YÜZEY AKTIF MADDE [ Surfactant ] Deterjanlarda kullanilan ve atik sularda
bulundugunda alici ortam sularinda köpürmeye yol açan yüzey aktif bir kimyasal madde.
Etkin su kirliligi nedenlerinden biridir.

YÜZEYSEL AKIS [ Runoff ] Yeryüzünde akarak yada toprak yüzeyinden sizarak
yüzeydeki su olusumlariyla yeniden birlesen su ve yagmur suyu.

YÜZEYSEL AKIS EROZYONU [ Runoff erosion ] Yüzeysel akisin yol açtigi erozyon;
erozyona ugrayan toprakta bitki örtüsünün yerinden sökülmesiyle sonuçlanir.

ZAR SÜZGEÇLER [ Membranes ] Suyun aritilmasinda, tuzunun giderilmesinde ve
ayrica sinai süreçlerde kullanilan, zardan yapilma filtreler.

ZARARLI [ Noxious ] Fiziksel yönden zararli olumsuz etkilere sahip.

ZEHIRLI MADDELER [ Toxic substances ] Degisik biçimlerde maruz kalma sonucu
zarara yol açabilen kimyasal maddeler.

ZIFT [ Bitumen ] Yüzeyleri havanin etkilerine karsi dayanikli kilmak ya da yol
yüzeylerini kaplamakta kullanilan petrol kalintisi.

ZIMMERMAN ISLEMI [ ZIMPRO = Zimmerman process ] Basinç altinda, kapali bir
kapta BOI-biyolojik Oksijen Ihtiyacini azaltmak için, lagim çamurunun islenmesinde
kullanilan sir sulu oksitleme islemi.

ZIMPRO [ Zimmerman process ] Zimmerman islemi.

ZOOPLANKTON [ Zooplankton ] hayvansal plankton.