Mermer ve Taş Ocaklarının Çevreye Olan Görsel Etkileri

[ozguryolcu]

1. GiriÅŸ

Ticari standartlara uygun boyutlarda blok verebilen, kesilip parlatılan veya
yüzeyi işlenebilen ve taş özellikleri (malzeme özellikleri) kaplama taşı
normlarına uygun olan her türden taş (tortul, magmatik ve metamorfik) ticari
dilde "mermer" olarak bilinmektedir. Bu tanım uyarınca kalker, traverten,
kumtaşı gibi sedimanter; gnays, mermer, kuvarsit gibi metamorfik; granit,
siyenit, serpantin, andezit, bazalt gibi magmatik taÅŸlar da mermer olarak
isimlendirilmektedir. Ticari tanımlamada mermer sözcüğü taş türünü
belirtmediği için bu eksikliği gidermek amacıyla taş adının sonuna mermer
takısı eklenerek litolojik farklılık vurgulanmaya çalışılmaktadır[l].
Mermer ocağı işletmeciliği yapabilmek için öncelikle Maden Kanunu (Enerji
ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı - Maden İşleri Genel Müdürlüğü' nce verilen)
kapsamında maden ruhsatı almak, ÇED almak, patlayıcı izni almak ve arazi
sahibi olmak (mülkiyet veya kiralama yoluyla) gerekmektedir. Tüm bu
gerekli ruhsat ve izinler için, Enerji ve Tabii Kaynaklar, Maliye, İçişleri,
Çevre, Turizm ve Kültür, Tarım ve Orman, İmar ve İskan, Çalışma ve
Sosyal Güvenlik, gibi bakanlıkların ilgili dairelerinden olur alınarak
işletmecilik yapılabilmektedir.
Mermer ve taş ocak işletmelerinin ve açık ocak madenciliğinin yeryüzünün
genel yapısı, bitki örtüsü, hava, yeraltı ve yerüstü sulan, gürültü, toz gibi
çevre elemanları üzerinde etkisinin olduğu tartışma götürmez bir gerçektir.
Bu etkiler içerisindeki en büyük problem-"görsel etki" olup diğer sorunların
da gözardı edilmemesi gerekmektedir. Çünkü görsel etki, aynı zamanda
diğer sorunların bir aynasıdır. Ancak bu etkiler iyi bilinmekte olup kısa veya
uzun vadede kabul edilebilecek sınırlara indirgenebilecek özelliktedir.
06.06.2002 tarih ve 24777 sayılı yeni Çevresel Etki Değerlendirilmesi
(ÇED) yönetmeliğinde, 5.000 nvVyıl ve üzeri kapasiteli blok ve parça
mermer, dekoratif amaçlı taşların çıkarılması, işlenmesi ve yıllık 100.000 m2
ve üzeri kapasiteli mermer kesme, işleme ve sayalama tesisleri ÇED ön
araştırması uygulanacak projeler (Ek II) listesinde yer almıştır. Taş Ocakları
Nizamnamesi kapsamında bulunan 25 hektar ve üzeri çalışma alanında
hammadde çıkarılması ve her türlü işlemden geçirilmesi projelerinden
100.000 nvVyıl ve üzeri kapasitede olanlar ise ÇED uygulanacak projeler
(Ek-I) listesinde yer almıştır [2].
Bu makalede mermer ve taş ocak işletmelerinin çevreye olan etkilerinin ve
önemlisi olan görsel etki incelenmiştir.

2. Mermer Ve Taş Ocağı İşletmeciliğinin Özellikleri

Mermer ve taş ocağı işletmeciliği bir tür madencilik faaliyeti olup
çoğunlukla açık ocak olarak işletilmektedir. Ancak diğer maden işletme
yöntemlerine göre bazı farklılıklar göstermektedir. Bu nedenle mermer ocağı
işletmeleri "özel koşulları olan açık işletmeler" sınıfı içerisinde
değerlendirilmektedir [3]. Mermer ve taş ocaklarının de kendi içerisinde
üretim yöntemleri, üretim amacına göre farklıklılar arz etmektedir. Bu
farklılıklara göre açılan taş ocaklarını 3 gruba ayırabiliriz:

a. Blok almak için açılan mermer ocakları,
b. Kırma taş elde etmek için açılan taş ocakları,
c. Yapı taşı elde etmek için açılan taş ocakları,

Bu ocaklarda üretim amacına göre delme patlatma gibi üretim yöntemleri de
kullanılmakta olup genellikle yapılan ilk işlem dekapaj olmaktadır. Dekapaj
ile faydalı ve üretilebilir taş rezervine ulaşmak için üzerindeki işe
yaramayan toprak ve ayrışmış mermer zonlan temizlenmektedir. Taş
ocaklanndan değişik amaçlarla taşlar çıkanlmakta ve farklı endüstrilerde
kullanılmaktadır. Kullanım amacına göre taş ocaklannın işletilmesi için
değişik ve işin amacına uygun çok sayıda işletme metodu geliştirilmiştir.
Taşın ekonomik önemine göre uygulanacak üretim yöntemleri
belirlenmektedir. Yapı taşlanmn çeşitli özelliklerine göre işletme yöntemleri,
yapılan teknolojik işlemler ve kullanım alanları Çizelge l'de verilmiştir.

Çizelge 1. Yapı taşlan sınıflandırılması [4].



3. Mermer ve Taş Ocaklarında Görsel Etkinin Kaynağı

Her açık ocak işletmesi, çevrenin özelliğine bağlı olarak bir etki yaratır. Her
işletme bazı estetik kayıpların yanı sıra çevrenin kendine özgü niteliklerinin
de yok olmasına neden olur. En azından çevrenin kendine özgü perspektifi,
kazı çukurlanyla ya da pasa dökümü sahalarıyla kaybolur. Aynı şekilde,
işletme binaları sosyal rekreasyonel tesislerin ve yolların yapımı, iş ve
nakliye araçları sayısındaki artış peyzajda bazı görsel değişikliklere neden
olabilir [5].
Mermer ve taş ocaklarında potansiyel görsel etki kaynaklan ocağın yapısal
özellikleri, hareketli alanlar ve inşaat alanlandır. Bütün bu unsurlar ufuk
çizgisi üzerinde yükselerek kendilerini doğal çevrede görünür kılarlar.
Mermer ve taş ocaklannın potansiyel görsel etki kaynakları Çizelge 2'de
verilmiÅŸtir [6].

Çizelge 2. Mermer ve taş ocaklarında görsel etkinin potansiyel kaynakları (Nicholson, 1995).



Ocak işletilme süresinde doğal çevrede meydana gelen değişimlerin bariz bir
şekilde izlenebilmektedir. Mermer ocak işletmelerinde çevresel etkinin en
bariz örnekleri, yeryüzü görünümünün bozulması ve buna bağlı olarak
oluşan görsel etkidir (Şekil 1 ve 2). Yeryüzü görünümünü bozan çalışmalar
dekapaj ve üretim faaliyetleri sonucunda oluşan çukurluklar ile dekapaj ve
ocakta oluşan mermer artıklarının döküldüğü döküm sahalarıdır.

3.1. Dekapaj ve Mermer Üretiminden Dolayı Oluşan Görsel Etkisi

Mermer ocak işletmeciliğinde, mermer veya taş üretiminin ilk basamağı,
yararlı mermer kütlesi üzerini örten örtü tabakasının kaldırılmasıdır. Bu örtü
tabakası işletilecek mermer cinsine göre değişik kalınlık, bileşim ve
özelliklerde olabilir. Mesela mermer blok üretimi için açılan ocaklarda
genellikle örtü tabakası topraktan ziyade "yanık seri" olarak tabir edilen
ayrışmış ve bozuşmuş kısımdır. Traverten ocakları oluşumun jeolojik
özelliklerinden dolayı kum ve kil bileşimli alüvyon tabakaları ile örtülü
olabilir. Kırma taş için açılacak ocaklarda ise sadece üst toprak örtüsü
kaldırılmakta- diğer kullanılabilir özelliklerdeki tüm taşlar
kullanılabilmektedir.

TÜRKİYE IV. MERMER SEMPOZYUMU (MERSEM'2003) BİLDİRİLER KİTABI 18-19 Aralık 2003
Mustafa Yavuz ÇELİK*, Ali SARIIŞIK**, Sevgi GÜRCAN**
* A:K.Ü. Afyon Meslek Yüksek Okulu, Mermer Teknolojisj Programı, AFYON
** A.K.Ü. Afyon Mühendislik Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, AFYON

[ozguryolcu]

Şekil 1. Doğal çevrede açılmış mermer ocağı (Limra taşı-Finike).


Her ne şekilde olursa olsun istenilen özelliklerde taş üretimi için bu örtü
tabakasının kaldırılması gerekmektedir. İşte mermer ve taş ocaklarında,
doğal çevre yapısını bozan ana etkenlerden birisi mermer kütlesinin açığa
çıkarılması için yapılan dekapaj işlemleridir. Dekapaj işleminde doğrudan
arazi topografyası hedef alınmaktadır. Bu işlem sonucunda, toprak ve bitki
örtüsü kayıpları, topografyadaki değişiklikler ve çok miktarlarda mermer
artıkları oluşmaktadır. Dekapaj işleminden sonraki aşama olan mermer
bloklarının üretimi aşamasından itibaren, açık ocak oluşmaya başlamaktadır.
Bu işlemlerin devam ettiği süreye bağlı olarak ocak boyutu yatay ve düşey
mesafelerde genişlemekte ve açılan boşluk miktarı gittikçe artmaktadır.
Mermer ocak işletmelerinden alınan mermer blokları nedeniyle oluşan
çukurluklar, doğal morfoloji üzerinde en fazla değişikliğe neden olan
faktörlerdendir. Mermer ve doğal taş işletmeciliğinin esasını oluşturan
mermer blokları ve doğal taşların üretimi, doğal çevre morfolojisinin
bozulmasına, toprak kayıplarına ve buna bağlı olarak topografyada meydana
gelebilecek değişikliklere ve görsel kirliliğe neden olmaktadır..



Şekil 2. Iscehisar (Afyon) mermer ocaklarının uydudan alınmış görüntüsü.
Ocakların doğal çevrenin jeomorfolojik yapısını olumsuz yönde değiştirdiği
görülmektedir.


3.2. Döküm Sahalarından Dolayı Oluşan Görsel Etki

Mermer ocak işletmelerinde en önemli konu ocağın blok verimidir. Blok
verimi, ocağın ekonomik durumunu gösterir. Ocak verimi, ocaktan alınan
blok miktarının, ocaktan çıkarılan toplam malzeme miktarına oranıdır.
Mermer ocaklarında ortalama olarak, üretimin % 40-60'ı mermer artığı
olarak atılmaktadır [7]. Mermer ocaklarında blok alınmasını sınırlayan en
önemli unsur mermer yatağındaki kınk ve çatlakların durumudur. Bu tür
mermer artıklarının miktarına, ocağın jeolojik yapısının yanı sıra yanlış
üretim metodu uygulamak da sebep olabilir. Ocaklarda mermer artıklarının
oluşmasına sebep olan bir diğer etken de sayalama işlemidir. Ocakların
tektonik yapısına uygun olarak elde edilen çok büyük şekilsiz kütleler, çeşitli
yöntemlerle istenilen ebatlarda alt, üst ve yanlarından kesilirler. Kesim
sonucu ortaya çıkan bu artıklar ve blok elde edilmesi sonucu oluşan diğer
tüm artıklar bir tarafta biriktirilir. Genel olarak pasa adı verilen bu artıklar
yükleyiciler vasıtasıyla kamyonlara yüklenerek pasa döküm sahasına
dökülür ve yığın oluşturulur (Şekil 3).
Mermer ve doğal taş yatakları üzerindeki ocak işletmesi ve döküm yerleri,
insan eliyle yapılmış bir çeşit yeryüzü depresyonu niteliğindedir. Döküm
yerleri yapay bir arazi yükseltilmesiyle tepelik alanları meydana getirirken
çukurluk alanların da su ile dolması sonucunda yapay göl sahaları
oluşabilmektedir. Ocak işletmesi yapılan çukur alanın doldurulmadan
bırakılması ve döküm sahasının da olduğu gibi terk edilmesiyle doğal arazi
yapısı kalıcı olarak değişime uğratılmaktadır. Aynı bölgede birden çok
işletme yapılmış olması halinde ise görüntü kirliliği daha belirgin bir hale
gelmektedir. Ancak bu tür oluşumlar diğer bazı endüstrilerin çevreye ve
yeryüzüne verdiği zararlar ile (atmosfere kansan zehirli gazlar, su veya
toprakta biriken ağır metaller gibi) karşılaştırıldığında, çok zararlı olmaktan
ziyade, görünümü bozma yoluyla (görsel etki) çevreyi etkilediği
anlaşılmaktadır.




Şekil 3. Mermer ocaklarında mermer artıklarının döküldüğü bir döküm
sahası (İscehisar-Afyon).


4. Görsel Etkinin Değerlendirilmesi

Görsel etki, bakış açısına göre farklı değerlendirilebilecek bir olgudur.
Yeraltı kaynaklanmn işletilmesindeki millet menfaatleri ile'çevreyi koruma
arasında en doğru dengenin tesis edilmesi zaruridir. Çünkü halk, endüstri
toplumunun kaynak ve iş imkanı yaratma, ekonomik büyüme gibi temel
hedeflerin sürdürülmesinden vazgeçmemekte ve bunlar sağlanırken asgari
ölçüde çevreye zarar verilmesini istemektedir [8].Görsel etkinin objektif
olarak değerlendirmesi onu etkileyen faktörlerin dikkate alınmasıyla
mümkündür. Görsel etki, mermer ve taş ocaklannda üç faktörün değişik
oranlardaki birleşimi ile oluşmaktadır [6]:


1. Ocaklardan çıkan maddeler: bunların şekil, boyut, kütle ve renk
bakımından çevre ile mukayesesi sonucunda genel manzarada uyumsuzluk
yaratması.
2. Ocakların terk edilmesi: bunun sonucunda çevrede görülen olumsuz
görüntü.
3. Çalışma süresi: uzun süreli çalışmalar nedeniyle kalıcı olumsuz etkinin
artması.
Bu faktörlerden bir tanesi görsel etkiyi oluşturabileceği gibi birden fazla
faktör de bu etkiyi oluşturabilir. Ayrıca bu faktörlerin etkisini arttıran bazı
olaylar da mevcuttur. Bu olayların mevcudiyeti veya yokluğu görsel etki
miktarında önemli değişiklikler yaratabilmektedir. Bu faktörlerin etkilendiği
olaylar Çizelge 3'de verilmiştir.

Çizelge 3. Görsel etki faktörlerini etkileyen olaylar (Nicholson, 1995).


Mermer ocaklarının çevreye olan etkisine sosyal açıdan bakılacak olursa,
gözlerden ırak bölgelerde, ormanlık alanlarda veya açık alanlarda doğaya
serpiştirilmiş ocak çukurlukları ile toprak ve mermer artıklarından oluşan
yığma tepeler (döküm sahaları) görülmektedir. Bu manzaranın çevre
görüntüsüne kattığı olumsuz imajdan dolayı psikolojik boyutta tepkilerin
oluşmasına sebep olmuştur. Bu tepkiler, çevrenin doğal yapısının
bozulmasından kaynaklanan bir kuşkudan dolayı olabildiği gibi, bilgi ve
bilinç eksikliğinden kaynaklanan bir tepki şeklinde de olabilmektedir. Çünkü
olayın sadece görsel açıdan değerlendirildiği ve çevrenin aşırı derecede
tahrip edilip kirletildiği düşünülmektedir.

Mermer ocak işletmeciliğinde, uygulanan açık işletme yöntemlerinin çevre
üzerinde bazı olumsuz etkileri bulunduğu tartışma götürmez bir gerçektir.
Uluslar arası kabullere göre açık ocak işletmeciliğinin yarattığı çevre
zararları:

- her tarafta bilinen,
- genellikle yöresel,
- zamanla sınırlı,

TÜRKİYE IV. MERMER SEMPOZYUMU (MERSEM'2003) BİLDİRİLER KİTABI 18-19 Aralık 2003
Mustafa Yavuz ÇELİK*, Ali SARIIŞIK**, Sevgi GÜRCAN**
* A:K.Ü. Afyon Meslek Yüksek Okulu, Mermer Teknolojisj Programı, AFYON
** A.K.Ü. Afyon Mühendislik Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, AFYON

[ozguryolcu]

- korunma yöntemleri iyi bilinen zararlar olarak tanımlanmaktadır. Bu
nedenle açık ocak madenciliği 1982 Stockholm Dünya konferansında en çok
tahribat yapan endüstriler grubundan çıkarılmıştır. Buna rağmen açık ocak
işletmeciliğinin sosyal kabulü biraz farklıdır. Herkesin çıplak gözle tüm
tahribatı görebilme özelliğinden dolayı, bu tahribat halk tarafından son
derece önemli ve tehlikeli olarak kabul edilir. Halbuki gerçek çevre kirliliği
yaratan kalıcı etki bırakan unsurlar (havaya karışan gazlar gibi) toplum
tarafından daha az bilinir ve daha az tehlikeli olarak telakki edilir[9].
Mermerler genel olarak CaO, MgO, Si02, A1203, Fe203, Na20, Ti02, P205
gibi bileşenleri içermektedir. Kullanım yerlerindeki değişen atmosfer
şartlarında asit veya bazik ortamlarda, çevrede kalıcı bir etkisinin olduğu
görülmemekte ve bilinmemektedir. Mermerlerin kesilmesi sırasında, küresel
ısınmaya ve iklim değişikliğine neden olabilecek herhangi bir gaz
çıkmamakta dolayısı ile atmosfere herhangi bir zararlı etkisi
olmamaktadır [10].

5. Görsel Etkinin Azaltılması Çalışmaları

İşletmeciliğin çevresel etkilere karşı yaklaşımı, karşı koymak şeklinde değil
mevcut etkileri kabul etmek şeklinde olmalıdır. Buradaki amaç etkileri
belirlemek ve analiz etmektir. Kaynağında yok edilemeyen etkilere karşı
hedef, bu etkileri kabul edilebilir sınırlara çekmek ve mümkün olan her
yerde etkilerin gerçekçi olarak değerlendirilmesidir [8].Bugün en çok
üzerinde durulan konu mermer ocak ve döküm sahalarının görsel etkisidir.
Görsellik ve estetik, sübjektif bir olgudur. Mermer işletmelerindeki temel
kriter, doğaya uyumlu bütünleşmiş bir görsel etkinin yaratılmasıdır. Görsel
etkinin miktarı da bu konuda alınacak önlemler bakımından önem
taşımaktadır. Mermer ocaklarının gizlenmesi veya görsel etkinin azaltılması
amacıyla yerinin değiştirilmesi mümkün değildir. Çünkü mermer ocak yeri
için belirleyici kriterler mevcut olup ekonomik ve verimli bir işletmecilik
için bu kriterlere uymak gerekmektedir. Ancak görsel etkinin minimuma
indirilmesi için bir takım çalışmaların olduğu da bilinmektedir.

Görsel etkinin azaltılmasında alınabilecek en önemli tedbirlerden birisi,
döküm sahalarının yerinin bu etkiyi en aza indirecek bir şekilde
belirlenmesidir. Ancak bunu yaparken de ekonomik bir taşımacılığın da göz
önüne alınması gerekmektedir. Zaten ocağın ilerleyen dönemlerinde açılan
boşlukların tekrar doldurulması suretiyle bu etki nispeten
giderilebilmektedir. Diğer önemli bir husus da döküm sahalarının dar
alanlarda aşın sivrilik oluşturacak şekilde yükseltilmemesidir.

Özellikle dışarıdan görülen döküm sahalarına ve ocaklara giden yolların
kenarlarının ağaçlandırılarak yeşillendirilmesi yoluyla bu etkinin azaltılması
şu anda uygulanan en etkili yöntemlerden birisidir. Ağaçlandırma işlemleri
uzun süreli ocaklarda özellikle dikkate alınmalı ve uygun olan her yer
ağaçlandırılmalıdır.
Ocak yollarının sürekli olarak temiz ve bakımlı olması, kuru mevsimlerde
tozdan korunmak için sulama, yağışlı mevsimlerde de çamurdan korumak
için temizleme işlemleri yapılmalıdır. Bu sayede toz ve çamurdan dolayı
oluşabilecek kirliliğin önüne geçilmektedir.
Mermer ocak işletmeciliği sonucu etkilenen alanlar, farklı çevre unsurlanna
göre değişmektedir. Diğer maden işletmelerinde tahrip edilmiş alan
yüzölçümü birkaç yüz hektardan birkaç bin hektara kadar değişmektedir.
Mermer ocakları, bunlara göre daha küçük alanlarda fakat aynı bölge
içerisinde daha çok yerde faaliyet göstermektedir. Bu nedenle küçük çaplı
açık ocaklarda üretimi son ermiş nihai çukurlukların dekapaj malzemeleri ile
doldurulması daha kolaydır. Büyük çaplı ve derin açık ocaklarda aynı olgu
söz konusu değildir.
Ocak işletmesinin sona ermesinden sonra yapılacak yeniden düzenlenmesi
çalışmaları da terkedilmiş ocak alanlarının iyileştirilmesi açısından önem
taşır. Bozulan arazilerin yeniden düzenlenme ve iyileştirme çalışmaları
işletmeye başlamadan önce planlanmalı ve madencilik faaliyetlerine paralel
yürütülmelidir. Bu sayede geri kazanma daha ekonomik ve en az zaman
kaybı ile gerçekleştirilebilir. İyileştirme çalışmalarının planlanmasında arazi
kullanım araştırması ve geri kazanılan alanın hangi amaçla kullanılacağının
bilinmesi çok önemlidir. Arazi kullanımında ve onun doğal kaynaklarının
korunmasında yapılacak yanlışların giderilmesi yıllar alabilir ve önemli
boyutlarda ek maliyetler yaratabilir [11]. Ocaklarda işletme sonrası oluşan
açıklıklar bazı durumlarda, doğal kanyon veya uçurumlar şeklinde dizayn
edilebilir. Ancak çok sarp yüzeyler her zaman estetik bir görünüş
vermeyebilir. Daha sonra buraları sosyal ve dinlenme amaçlı (rekreasyon)
alanlar olarak düzenlenip hizmet verebilir.

6. Sonuçlar

Mermer ve taş ocaklarında potansiyel görsel etki kaynaklan ocağın yapısal
özellikleri, hareketli alanlar ve inşaat alanlarıdır. Bütün bu unsurlar ufuk
çizgisinden yükselerek kendilerini doğal çevrede görünür kılarlar. Bundan
dolayı mermer ocaklannın genel görüntüsü, çeşitli boyutlardaki çukurlukları
ile toprak ve mermer artıklarından oluşan yığma tepeler (döküm sahaları)
şeklinde görülmektedir. Bu manzaranın çevre görüntüsüne kattığı olumsuz
imajdan dolayı çeşitli çevrelerde, psikolojik boyutta tepkilerin oluşmasına
sebep olmuştur. Bu tepkiler, çevrenin doğal yapısının bozulmasından
kaynaklanan bir kuşkudan dolayı olabildiği gibi, bilgi ve bilinç eksikliğinden
kaynaklanan bir tepki ÅŸeklinde de olabilmektedir
Mermerler genel olarak CaO. MgO, Si02, A1203, Fe203, Na20, Ti02, P205
gibi bileşenleri içermektedir. Kullanım yerlerindeki değişen atmosfer
şartlarında asit veya bazik ortamlarda, çevrede kalıcı bir etkisinin olduğu
görülmemekte ve bilinmemektedir.

Mermer ve taş ocaklarının çevreye olan zararları sorunun bilinmesi, zararlı
etkilerin derecesi, korunması ve giderilmesi kriterleri göz önüne alındığında
diğer endüstrilere göre daha az zararlıdır. Mermer ve taş ocaklarının çevreye
olan etkisi göze çarpma yönünden dezavantajlıdır. Halbuki çevreye çok daha
fazla zarar veren fakat görsel özelliği olmayan bazı sektörlerin (metallurji,
kimya, radyoaktif, gaz) etkileri ile kıyaslandığında çevreye daha az zararlı
olduğu ortaya çıkmaktadır.

Kaynaklar

1. Anon(a),Devlet Planlama Teşkilatı. Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu.
Endüstriyel Hammaddeler Alt Komisyonu, Yapı Malzemeleri II Çalışma Grubu Raporu.
Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Yayın No: DPT: 2616-ÖIK:627, 191 s. (2001).
2. Anon(b),Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği,Resmi Gazete, tarih; 06.06.2002.
sayı: 24777, Ankara (2002).
3. Saltoğlu, S., Açık İşletmeler, İ.T.U. Kütüphanesi, Sayı: 1472, Teknik Üniversite Matbaası,
208 s. Ä°stanbul, (1992).
4. Mutlutürk, M., 1999; "Yapı Taşlaunda Mühendislik Jeolojisi Çalışmaları ve Bir Sınıflama
Önerisi", 52. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiriler Kitabı, s. 24-31, Ankara.
5. Uğur, H.,Yenikent Zir Vadisinde Yer Alan Kum Ocaklarının Neden Olduğu Çevre
Sorunları ve Bu Alanların Geri Kazanımı Olanakları Üzerine Bir Araştırma,Yüksek Lisans
Tezi, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara ,89 s, (2000).
6. Nicholson, D.T.,The Visual Impact of Quarrying. Quarry Management, 22(7), p. 39-42.
(1995)
7. Çelik, M. Y.,Mermer Atıklarının (Parça-Tozların) Değerlendirilmesi, Yüksek Lisans Tezi.
A.K.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Afyon ,138 s,(1996).
8. Proctor, R.,Açık İşletmecilik ve Çevre, 15 Dünya Madencilik Kongresi,, Madrid. (Çeviren
Ahıska, T., "Tercüme Tebliğler", Dünya Madencilik Kongresi Türk Milli Komitesi, Ed.
Åž.Eskikaya, 1999),(1992).
9. Libicki, J.,Açık Ocak Madenciliğinin Çevre Gerçekleri ve Sosyal Yönden Etkileri 15.
Dünya Madencilik Kongresi, Madrid. (Çeviren Ahıska, T., "Tercüme Tebliğler", Dünya
Madencilik Kongresi Türk Milli Komitesi, Ed. Ş.Eskikaya. 1999),(1992).
10. Güngör N., ve Önenç D.İ.,Mermer işletmeciliğinde "atık" mı yoksa "artık" mı var!, l.Batı
Anadolu Hammadde Kaynakları Sempozyumu, s 63-69. 8-14 Mart İzmir,(1999).
11. Akpınar, N., Kara, D., ve Ünal. E.; "Açık Ocak Madenciliği Sonrası Alan Kullanım
Planlaması", Türkiye XIII.Madencilik Kongresi, s. 327-340, 10-14 Mayıs, İstanbul, (1993).

TÜRKİYE IV. MERMER SEMPOZYUMU (MERSEM'2003) BİLDİRİLER KİTABI 18-19 Aralık 2003
Mustafa Yavuz ÇELİK*, Ali SARIIŞIK**, Sevgi GÜRCAN**
* A:K.Ü. Afyon Meslek Yüksek Okulu, Mermer Teknolojisj Programı, AFYON
** A.K.Ü. Afyon Mühendislik Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, AFYON