Sondajda Örnek Alma Yöntemleri

[ozguryolcu]

Örnekleme sondajın yapıldığı ortamın zemin (toprak) ve kaya olmasına göre
iki genel grupta ele alınabilir. Bu iki ortamsal grubun yanısıra iki tür örnekten
söz edilebilir.
1. Örselenmiş örnek alma yöntemleri
2. Örselenmemiş örnek alma yöntemleri

Örselenmiş örnek: Toprak zeminden doğal koşullarındaki nem, yoğunluk gibi
fiziksel özellikleri bozulurak alınan örnektir.

Örselenmemiş örnek: Toprak zeminden doğal koşullarındaki nem, yoğunluk
gibi fizilselsel özellikleri korunarak, diğer bir ifadeyle doğal koşullarını
koruyacak ve yasıtacak biçimde alınan örnektir.

Örselenmiş örnek alma yöntemleri
1. Kırıntı örnek
Döner sondaj da matkap tarafından kırılan öğütülen parçaların dolaşım sıvısı
veya hava ile kuyu dışına alınması sırasında kuyu ağzından süzgeç vb. basit
gereçlerle alınan örnektir.
2. Kuyu içerisinden örselenmiş örnek alınması
Döner veya darbeli sondajda kuyu içerisine indirilen kova vb. mekanik
gereçlerle alınan örnektir. Örnek kuyu içerisinde doğal koşulunu
korumadığından bu örnekleme yöntemi ile yine kuyu dibinde biriken örselenmiş
örnek alınır.

Örslenememiş örnek alma yöntemi
1. Tüple örselenmemiş örnek alma yöntemi (Shelby ve yarık tüplü)
Özel gereçlerle ve genelikle hidrolik baskı kullanarak (eğer çakma yapılırsa
örnekleme yine yapılabilir ancak örnekteki örselenme artar) yumuşak
zeminlerden (toprak zemin) ve ortam koşullarının korunduğu örnekleme
yöntemidir.
2. Karot örnek
Genellikle sert jeolojik ortamlarda (kaya ortamlar), karotiyerlerle silindirik
biçimli aınan örnektir. Alınan örneğe karot denir. Nisbeten yumuşak zeminlerde kısmen örselenme olabilir.


Kırıntı Örnek Alma
Dolaşım sıvısı, hava veya köpükle kuyu dibinden gelen kırıntılar kuyu ağzında
süzgeçlerle süzülerek alınır. Örnekler sandıklara konulur. Eğer özel bir durum
yoksa her bir m’lik ilerleme sonunda alınan kırıntı örnekler torbalara konulur
ve torbalar etiketlenerek sandığa dizilir. Etiketlerde lokasyon, sondaj no ve
örnekleme derinliği mutlaka belirtilmelidir.
Yöntemdeki Sınırlamalar
1. Üst zonlardan karışma: Özellikle gevşek zeminlerin olduğu kuyularda
kuyunun üst seviyelerinden kısmen yıkılmalar ile kuyu dibinde istenmeyen
karışmalar yaşanabilir.
2. Dolaşım sıvısından karışma: Çamurun gereğinden yoğun olması
durumunda, çamurun dinlenme havuzunda kırıntılardan tümüyle ayrılması
sağlanamaz budurumda, dolaşım sıvısından istenmeyen karışımlara
olabilir.
3. Çıkış gecikmesi: Genellikle sondör çıkan örnek için tij uzunluklarından o
anki derinliği alınan örnek için girecektir. Halbuki alınan örnek o anki
delinen seviyeye değil biraz daha üstteki seviyeye aittir. Bu duruma çıkış gecikmesi denir.
4. Çıkışta boylanma: Kuyu dibindeki kırıntılar, dolaşım sıvı ile yukarı doğru
ilerlerken, taneboyu yoğunluk gibi fiziksel farklılıklarından dolayı bir boylanma
gösterebilirler. Bu durumda yuvarlak ve iri taneler daha sonra yüzeye
çıkacaktır.
5. Öğütülme: Tüf, marn vb. malzemelerin bulunduğu ortamlarda matkabın aşırı
öğütmesi sonucunda kesilen seviyenin sondaj çamurundan ayrılması mümkün
olamayabilir.
6. Erime: Jips vb. eriyebilir mazlemelerin bulunduğu ortamda kırıntı
oluşmayacağı için kesilen zemin tümüyle sondaj sıvısına karışlacaktır.
7. Yıkamada bozulma: Taneler etrafına sondaj çamurundaki kilin sıvanıp
yeterince yıkanamaması dorumunda formasyon olduğundan daha killi tanımlanabilir.

Kırıntılı örnek almadaki sınırlamaları miminuma indirmek için aşağıdaki önerilerin
dikkate alınmasında fayda vardır.

1. Gecikme süresinin saptanması : Sondaj da zaman zaman sadece dolaşım
sistemi çalıştırılarak, devamlı kırıntı kontrolü yepılır. Dolaşım sıvısı kırıntısız bir
şekilde gelinceye kadar dolşaım yapılır ve gecikme süresi belirlenir.
2. Matkap ağzı örneği: Matkap değişimlerinde matkap azğında gelen örnek
genellikle son seviyeye ait bir örnektir. Değişimlerde kontrol amaçlı olarak dikkate alınmasında fakda vardır.

Kuyu İçerisinden Örselenmiş Örnek Alma
1. Temizleme Kovaları: Temizleme kovaları genellikle darbeli sondajlarda
kuyu temizlenmesinde kullanılasına karşın, örnekleme amacıyla döner
sondajda da kullanılabilirler.
2. Kum Pompaları: Yine hem darbeli hemde döner sondajda kuyu dibindeki
örneğin dışarı alınması için kullanılabilirler.
3. Burgular: Gerek döner sondajda gerekse
darbeli sondajda örnek almada kullanılan
en basit gereçlerdir. Bunlara AUGER ismi
de verilmektedir. El burgularının (Hand auger)
yanısıra makinalı burgularda mevcuttur.


Burgu


İnce çeperli tüp veya yarıklı örnekliyiciler
Ağzı keskin içce çeperli tüp hidrolik baskı ile yumuşak zeminlerden örselenmemiş örnek alınmasında yaygın olarak uygulanmaktadır. Bu tüplere Shelby (Şelbi) tüpü denir. Yarık tüplü örnekleyicilerde tutucu (segman) kullanılmadığı takdirde örselenmenin az geliştiği örnekler alınabilir. Ancak segman kullanıldığı taktirde örnekte istenilmeyecek boyutta örselenme gelişir.


Shelby tüpü


Segmanlı yarık tüpü


Karotlu sondaj
Karot alıcı özel gereçler kullanılarak yapılan sondaj işlemine karotlu sondaj ilerleme sırasında alınan örneğe de karot örnek denir. Karotlu sondaj bir döner sondaj yöntemi olup, kaya ortamlarda uygulanır. Sadece karotiyerin kestiği ince bir kesimin dışarı alınması ve karotiyerin
soğutulması amaçlandığından dolaşım sıvısı olarak genellikle sadece su kullanılır. Ancak yüksek miktarda su kaçağı olduğunda sıva oluşturmak için miktarda su kaçağı olduğunda sıva oluşturmak için sondaj çamuru kullanılır.

Karot alıcıların parçaları
1. Başlık: karotiyerin tije bağlanmasını
sağlayan “dişi “ ara elamandır.
2. Gövde: karotu içerisinde barındıran silindirik
bölümdür. Tüp veya gömlek adıda verilir.
3. Tutucu (segman): Kesilan örneğin gövde
içerisinden düşmesin,i engelleyen
elemandır.
4. Protkron: Gömlek ile matkap arasındaki
elemandır. Çapı matkaptan çok az büyük
olup, kuyunun taranmasını da sağlar.
5. Matkaplar: Kayacı kesen elemanlardır.
Genelli vidye kron ve elmas uclu olama
üzere iki ana türü vardır. Çok sert kayalarda
elmas orta ve yumuÅŸak kayalarda vidye kron matkaplar tercih edilir.


Segman türleri



Protkron ve matkap


Karot alıcı türleri
1. Tek tüplü karotiyerler: Gövdesi tek bir gömlekten oluşur. Suya karşı duraysız Marn, jips gibi
kullanılamaz. Çünkü sondaj sıvısı karotiyerin içinden geçerek dolaşım yapar. Matkapla birlikte tüp de döndüğü için bu durum karot yüzdesini düşürür.



Karot ve Tek tüplü karotiyer

2. Çift tüplü karotiyerler:
Gövdesi iç içe iki tüpten oluşur. Her iki tüp birlikte döner. Sondaj sıvısı iki tüpün arasından dolaşır bu nedenle karotla sondaj sıvısının irtibatı en aza indirilmiştir. Bu nedenle suya az dayanıklı kayaçlarda tercih edilirler. Ancak içtüpün de dönmesi karot parçalarının bir biri üzerinde dönmesine ve karot yüzdesinin azalmasına neden olur.

3. Üç tüplü karotiyer:
İç içe üç tüpten oluşur ve en içteki tüp kesinlikle dönmez. Özellikle yumuşak ortamlarda tercih edilirler.


Çift tüplü karotiyer


4. Kablolu (wireline) karotiyerler:
Karotlu ilerlemede diğer karotiyerlerin kullanımında, karotiyer boyu kadar ilerleme sonunda sondaj dizisi tümüyle yukarı alınır ve boşaltılır ve boş karotiyer tekrar kuyu dibine indirilerek devam edilir. Bu özellikle derin sondajlarda oldukça zaman kaybına neden olur. Bu çift tüplü bir karotiyer olup, içi tüp hem ekseni etrafında (döner)hemde ekseni boyunca (yukarı-aşağı) hareket edebilecek şekilde hazırlanmıştır. Tijle iç tüpün geçebilmesine olanak sağlayacak şekilde olmalıdır.


Wireline karotiyer

slideshare.net