MADENLERDE HAVALANDIRMA

[ozguryolcu]

MADENLERDE HAVALANDIRMA

Ocağa kuyu ve galeriler yoluyla giren havaya “giris havası”, ocak üretim yerlerinden gelen ve
kuyu ve galeriler yoluyla çıkan havaya “çıkıs havası” denir. Giris havası temiz, çıkıs havası kirlidir.
Temiz hava, atmosfer havası ile aynı bilesimdedir. Bünyesinde;
• %21 Oksijen (O₂)
• %78 Azot (N₂)
• %0,03 – 0,04 Karbondioksit (CO₂)
• %1 kadar kalan kısımda da neon, argon, krypton, xenon ve çok az miktarda hidrojen ve
helyum bulunur.

Ayrıca ocak havasında değisen miktarlarda su buharı bulunur. Su buharı, ocak havasının
değerlendirilmesinde büyük önem tasır.

Kirli hava ise su sekilde sınıflandırılır;

1. Pis Hava: İçinde %20 den daha az oksijen bulunan havadır. Boğucu hava olarak da
adlandırılır.

2. Zehirli Hava: İnsan hayatını tehlikeye düsüren zararlı gazlardan olusan havadır. CO, H₂S, SO₂,
NO ve NO₂ ve radon gazları bulunabilir.

3. Patlayıcı Hava: Bütün yanıcı ve patlayıcı gazları bulunduran havadır. Bu gazlar, Metan (CH₄),
Etan (C₂H₆), Hidrojen (H₂) ve Karbonmonoksit (CO)’ dur. Metan gazının hava ile karısımı çok tehlikeli grizuyu meydana getirir.

4. Tozlu Hava: Hem patlayıcı hem de zararlı etkisi olanları vardır. Tas tozları sağlığa zararlı
olanlar olup pnömokonyoz hastalığını meydana getirirler. Kömür tozu ise; hem patlayıcı hem
de sağlığa zararlıdır.

Ocak havasının kirlenmesi baslıca su faktörlere bağlıdır:

1. Kazılan cevher, kömür veya tasın gaz içeriği
2. Ocak içerisinde dolasan hava miktarı
3. Ocak yollarının uzunluğu
4. Cevher veya kömürün oksijen absorbe etme ve okside olma eğilimi
5. Üretim yöntemi
6. Ocak içinde çalısanların sayısı
7. Ocak içerisinde kullanılan ekipmanlar

Gazlar bakımından maden havası üçe ayrılabilir;

• “Aktif gaz” terimi, zehirli ve patlayıcı özelliğe sahip ve maden havasına karıstığı zaman
tehlike yaratabilecek gazlar için kullanılır,
• “Artık gaz”lar (veya ölü hava) ise oksijene esdeğer olması gerekenden fazla miktarda bulunan
CO₂ ve N’nin karısımıdır.

Havalandırma Amaçları:

1. Ocakta çalısanların hava ihtiyacını karsılamak
2. Tehlikeli gaz birikimlerini önlemek
3. Optimum bir ocak iklimi elde etmek
4. Ocak ekipmanlarının oksijen ihtiyacını karsılamak
5. Tozlu havayı seyreltmek veya zararsız hale getirmek

Havalandırma Sorunları:

Bir yeraltı ocağındaki en büyük sorumluluk ocağa giren hava kontrolüdür. Yeterli miktar hava
verilip verilmediği, uygun sınırlar içinde olup olmadığı, nemin miktarı, zehirli ve patlayıcı gazların
oranları belirli sınırlar içinde olmalıdır. Maden Emniyet Tüzüğü’nün 222. Maddesine göre bütün
ocaklarda en az ayda bir defa hava ölçümü yapılması zorunludur.

OKSİJEN

Özgül ağırlığı 1.42 kg/m³ ‘tür, yani havaya nazaran 1,1 defa daha ağırdır.

Ocak Havasındaki Oksijenin Azalma Nedenleri:

• Organik ve inorganik maddelerin oksidasyonu, ocak yangınları, kömür tozu ve metan (grizu)
patlamaları
• Ocak havasına metan ve karbondioksit gibi gazların karısması
• İnsanların solunumu
• Ekipmanların ekzost dumanları

Ocak Havasında Oksijen Ölçümü:
• Sabit istasyon noktalarında dedektör ile ölçüm
• Mobil aletler
• Dedektör tüp sistemi

Oksijen azalmasının Fizyolojik Etkileri:

• Ocak havasında %21–18 arasında oksijen bulunması halinde alıskın olmayanlarda nefes
sıklasması, nabız artması
• %14–9 arasında solunum sık ve kesiktir.
• %10–6 arasında sikâyetler artar, bayılma olur, kısa zamanda komaya girilir.
• %5 altına inerse ölüm olur
• Maden Emniyet Tüzüğü’nün 211. Maddesine göre havasındaki oksijen oranı %19 altında olan
is yerleri çalısmaya müsait değildir.


KARBONDİOKSİT

• Ağırlığı 1,977 kg/m3 olup havadan yaklasık 1,5 kat ağırdır ve bu yüzden ocaklarda tabanda
bulunur.
• Atmosfer havasında %0,03 – 0,04 oranında bulunur bu da nefes alma isini kolaylastırır.
• Maden Emniyet Tüzüğü’nün 211.Maddesine göre ocak havasında %0,5 CO₂ olan yerler
çalısmaya elverisli sayılmazlar.
• %6 CO₂ bulunursa ortam havasında nefes alma zorlasır. %10 CO₂ de bayılma olur. Daha yüksek oranlarda ölüm gerçeklesir.

Karbondioksitin Meydana Gelis Nedenleri:

1. Ağaçların çürümesi
2. Kömürün oksidasyonu
3. Kömürlesme olayı
4. Karbonatların ayrısması
5. Volkanik olaylar
6. Atesleme isler
7. Diğer nedenler: Grizu ve kömür patlamalarında yanma ürünü olarak açığa çıkar.


KARBONMONOKSİT

• Ağırlığı 1,255 olup havanınkine çok yakındır.
• %13–75 oranlarında karısımı patlayıcı özelliğe sahip olup en tehlikeli konsantrasyonu %30
civarındadır.
• Zararlı olmasının nedeni, kandaki hemoglobinle oksijenden 250–300 kez daha kolay
birlesmesidir. Kan CO ile yeterli doyduğu anda ölüm meydana gelir.
• Maden Emniyet Tüzüğü’ne göre havasında %0,005’in üzerinde Karbonmonoksit bulunan
yerler çalısmaya elverisli değildir.

Karbonmonoksitin Meydana Gelis Nedenleri:
1. Ocak Yangınları ve Patlamaları
2. Atesleme isleri
3. Dizel Motorlu Araçların Ekzost Dumanları

Karbonmonoksitli havadan sadece Ferdi CO maskesi adındaki maskeler kullanılarak
korunulur. Bunun da kullanım süresi kısıtlıdır. Maske açıldığı andan itibaren bir an önce açık havaya
çıkılmaya çalısılmalıdır.

[ozguryolcu]

KÜKÜRTLÜ HİDROJEN

• Yoğunluğu 1,54 kg/m² olup normal havaya oranla 1.19 kat ağırdır.
• Yanıcı bir gazdır ve içerisinde %6 oranında patlayıcıdır.
• H2S çok zehirli bir gazdır. %0,1 in üzerinde ani ölüm meydana gelir.
• 8 saatlik bir çalısma süresince emniyet sınırı %0,002’dir.

KÜKÜRTDİOKSİT

• Özgül ağırlığı 2,2’dir.
• Sadece %0,05 SO₂ içeren hava kısa müddet solunursa ölüm gerçeklesir.
• Havaya oranla çok ağır olduğundan imalat tabanlarında birikir.


AZOT OKSİTLERİ

• % 0,006 oranında öksürük baslar. %0,02 – 0,07 de kısa zamanda ölüm meydana gelir.
• Akciğerde nitrik asit meydana geldiğinden azot oksitleri ile zehirlenmis bir insanın temiz
havaya çıkıp ve suni teneffüs yapma tehlikeyi yok etmez

HİDROJEN

• Yoğunluğu 0,09’dur. Havanın 1/14 katı ağırlığa sahiptir.
• % 4 oranında patlayıcıdır. En siddetli patlamasını %28,6 oranında yapar.

AZOT

• Zehirli değildir.
• Havanın oksijenini azalttığından insan organizmasına zararlıdır.


METAN

* Kömürlesme olayı sırasında olusur.
* Ağırlığı 0,716 kg/m3’tür. Ağırlığının havayla oranı 0,554 ‘tür. Bu yüzden ayak ve hava
yollarının tavanlarında tabaka halinde asılı halde bulunur.
* Havaya göre 1,6 kat hızlı yayılır. Havadaki oranının artması ile oksijen oranını düsürmesi
nedeniyle zararlıdır.
* Havada %5 – 6 oranında bulunan metan patlayıcı değildir. %5 – 6 ile % 14 – 16 arası
patlayıcıdır. %14 – 16 üzerinde gene patlayıcı değildir.
* Oran %8 olduğunda en kolay, %9,5 olduğunda ise en siddetli patlama meydana gelir.
* Oksijen oranı %12’nin altına düstüğünde metanın patlama olasılığı artar.
* Ocak genel havasında konsantrasyon %2 olduğunda ocak terk edilmelidir.
* 1 kg metan yandığında 13300 kcal enerji vermektedir.
* Ortalama olarak 650-700⁰ C de alev alır.
* 650 ⁰C de metanın alev alması 10 sn gecikir.
* Metan alevinin yayılmasını su faktörler etkiler; maden havasının metan içeriği, metan – hava
karısımının hareket halinde veya durgun olması
* Eğer havada %0,04 oranında kömür tozu varsa metanın %5’lik patlama sınırını %2 ye
düsürür.
* Metanın patlama sonrasındaki basıncı patlama öncekine göre 9 kat daha fazla olur.
* Metan patlamalarında 2 tip darbe etkisi vardır. Bunlar; İleri Doğru ve İkinci – Ters Dalgalar.
Ters dalgalar daha düsük siddetle olmasına rağmen patlama etkisinde kalmıs alanı tekrar
dolastığı için oldukça zarar verici olmaktadır.


Metan Emisyonu:

* Metan emisyonu baslıca üç kaynaktan gelisir; Çalısılan damar, ayak arkasındaki göçük ve
çalısılan damarın alt ve üstündeki damar veya tabakalardan.

Ani Metan Püskürmesi:

* Kömür ve alın içerisinde bulunan yüksek basınçlı metan gazı basıncı sonucu alının buna
direnç gösteremeyip parçalanması ile birlikte yüksek miktarda kömür ile birlikte bosalmasıdır.
* Ani metan püskürmesine yatkın damarların özellikleri söyledir; metan içeriği yüksek damarlar,
faylanma içeren damarlar, derinliği yüksek damarlar, dik damarlar, kalın damarlar.

* Ani metan püskürmelerine karsı alınabilecek önlemler; gazın çıkısını sağlayarak gaz basıncını
azaltan sondaj delikleri, gaz basıncını hafifletmek için baska bir damarın kazısı (koruyucu
damar kazısı), ayağın yavas ilerlemesi.

* Ani metan püskürmelerine karsı dikkat edilecek hususlar söyle özetlenebilir; lağımlarda
özellikle damar kesileceğine yakın gaz sondajları yapılmalıdır, faylara yaklasırken çok dikkatli
olunmalı gereken önlemler alınmalıdır, yüksek gaz basıncı olan zonlara yaklasırken görülen
kömürün sertlesmesi, arındaki pıtırtı, gıcırtı veya ıslık seklinde gelen sesler gibi tipik
belirtilere dikkat edilmelidir.

Kömürden Metan Emisyonunu Etkileyen Faktörler:

* Bir yeraltı maden mühendisinin kontrolünde olan üretimle ilgili parametreler; uygun üretim
yöntemi, uzun ayak have genisliği ve ayak uzunluğu, günlük ilerleme hızı, kömürün kırılma
ve ufalanma olayı, uygulanan tavan kontrol sistemi, uzun ayağa yöneltilen havanın miktarı ve
yönü.

* Kömürün yapısal ve fiziksel özellikleri de metan emisyonunu etkilemektedir. Bunlar; kömürün
rankı ve petrolojik bilesenleri, kömürün koloidal yapısı, nem içeriği, geçirgenliği, kömür
damarlarındaki metan basıncıdır.

* Nem oranın artması absorbe edilen gaz miktarının azalmasını neden olur.

* Rank’ı yüksek olan kömürler daha uzun sürede ve daha derinde olustukları için daha fazla gaz
absorbe edebilirler. Düsük ranklı kömürler yüzeye yakın olduğundan dolayı içerisindeki gazlar
çatlak vb. gibi yapılardan sızarak uçmustur.


* Metan drenajının faydaları:

* Ocak havasına karısabilecek gaz miktarı azaldığı için çalısma emniyeti artar,
* Gaz miktarı azaldığı için gönderilmesi gereken hava miktarı azalır,
* Havalandırma maliyetleri düser,
* Metan emisyonundaki azalma nedeniyle ayak uzunlukları arttırılabilir,
* Asırı gaz birikimlerindeki bekleme süresi ortadan kalkacağından verim artar,
* Drene edilen yüksek kalorifik değerdeki gazın ekonomik kullanım imkânı olusacaktır.
* Metan drenajında damarı kesen sondaj metodu en çok uygulanandır. Genellikle tavan delikleri
için 40-80 derece, taban delikleri için de 15 – 35 derece uygundur. Delikler arası mesafe ise
20-30 metre arasında değismektedir. Ayrıca isletme masrafı da düsüktür.
* Metan Ölçümü; diğer gazların ölçümünde olduğu gibi sürekli gözlem istasyonlarıyla, mobil
aletlerle ve dedektörlü tüpler ile yapılabilmektedir.

[ozguryolcu]

OCAK TOZLARI

* Genel anlamda çapı 1mm’den küçük hava içinde asılı kalabilen ve zamanla çökelen
parçacıklara toz denir.
* Havanın tozluluğu 2 sekilde ifade edilebilir; Gravimetrik yöntem (1m3 içindeki tozun mg
olarak ağırlığı), sayısal yöntem (1 cm3 hava içindeki toz parçacıklarının sayısı)

* Ocak Tozlarının Sınıflandırılması:

* Solunum Sistemine Zarar Veren Tozlar: SiO2 içeren tas tozları ile asbest, kömür ve
demir gibi bazı cevherlerin tozları
* Zehirleyici Tozlar: Berilyum, cıva, kursun, arsenik gibi cevher tozları
* Radyoaktif Tozlar: Uranyum, radyum, toryum gibi cevher tozları
* Patlayıcı Tozlar: Kömür ve kükürt gibi cevher tozları
* Nötr Tozlar: Kalker ve dolomit tozları

* Toz Hastalıkları:

* Toz teneffüsünden dolayı meydana gelen hastalıklara Pnömokonyoz
* SiO2 içeren tas tozlarının neden olduğu hastalıklara Silikoz
* Asbest tozunun meydana getirdiği hastalıklara Asbestoz
* Demir tozlarının meydana getirdiği hastalıklara Sideroz
* Kömür tozlarının meydana getirdiği hastalıklara Antrokoz denir.
* Tozun Diğer Zararları: Görüs mesafesini azaltır, gözleri tahris eder, çalısanları psikolojik
olarak etkileyerek verimi düsürür.

* Sağlığa Zararlı Tozların Özellikleri

* Havadaki Toz Yoğunluğu: %10’dan fazla serbest silis (SiO2) içeren tozların havadaki
yoğunluğu 2mg/m³ ü geçmemelidir. Kömür tozu çok daha az zararlı olmasına rağmen
onun da 10mg/m³ geçmemesi gereklidir.

* Tozun Silis İçeriği: Kuvars, kumtası, granit en zararlı tozlardır. Feldspat ve talk tozları
daha az, kalker, seyl ve kil tozları daha da az zararlıdır.

* Tozun Tane Boyutu: 0,2 – 5 mikron arasındaki tozlar sağlığa zararlıdır. 1 – 2 mikron
arasında olan tozlar ciğerlerin içine yapısıp kalır. 0,2’nin altındakiler girip çıkarlar. 5
mikronun üstündekiler de solunum yollarında tutulurlar.

* Tozlu Havanın Teneffüs Edilme Süresi.
* Toza Karsı Kisinin Gösterdiği Duyarlılık.

* Yeraltı ocaklarında tozun 2 kaynağı vardır. Bunlar temiz hava ile girenler ve çalısma sonucu
olusanlar.

* Metal madenciliğinde delik delme islemi, kömür madenciliğinde ise kömürün kesici
makinelerle kesilmesi en büyük toz kaynaklarıdır.

* Toz Hareketi: Toz tanelerinin hava içerisindeki asılı kalabilme süreleri, toz tanelerinin sekline
ve yoğunluğuna bağlı olduğu kadar, havanın basıncına, nemliliğine, sıcaklığına ve hava akıs
hızına bağlı olarak da değisir. Üç sınıfa ayrılabilir:

* Newton Kanununa Uygun Toz Hareketi: Çapı 100 mikrondan büyük olan tozlar,
durgun havada gittikçe artan bir hızla yere doğru hareket eder.

* Stoke Kanununa Uygun Toz Hareketi: Çapı yaklasık 5-100 mikron arasında kalan
tozlar durgun havada sabit bir hızla yere doğru hareket ederler.

* Brownian Hareketi: 0,1 mikrondan küçük tanecikler asla yere düsmezler.

* Tozdan Korunma Esasları:

* Havada asılı bulunan tozun tamamını yok etme
* Tozun meydana gelisini kaynağından kesmek
* Tane büyüklüğü 5 mikron altındaki ince tozu azaltmak
* Havada asılı tozu elverisli yöntemlerle çöktürmeye çalısmak
* Arta kalan tozu yeterli miktar hava ile seyreltmek
* Havada asılı tozun etkisini alabildiğine azaltmak için isçinin isini hafifletmek ve
böylece tozla teneffüsü azaltmak
* İsçiyi olabildiğince tozu az olan emici hava akımında çalıstırmak
* Tozlu üretim yerlerinde herhangi bir hastalık belirtisi olmayan isçiyi çalıstırmak

* Tozla Mücadele Yöntemleri:

* İyi Havalandırma: Yeterli hava göndermek ve emici havalandırma kullanmak.

* Sulu Delik Delme: Delik tabanına su; özel bir su borusu ile delikli matkaba bağlı olan
bir su verme baslığı ile delici makinedeki boru ile.

* Emmeli (Kuru) Delik Delme: Bu yöntem; çok çatlaklı kayaçlarda delik delmede, ek
su verilmesinin ocak iklimini olumsuz etkilediği durumlarda, tavan cıvatalı tahkimatta
tavana yapılan delik delme islerinde kullanılır.

* Arının Su ile Doldurulması: 3 sekilde olur; arından (aynadan) su verme, tavan –
taban yollarından su verme, dısarıdan su verme

* Kazı Sırasında Arına Su Püskürtme
* Kazılan Tas veya Cevherin Sulanması
* Su Barajlı Ateslemeler
* Tuz Serpme Yöntemi: Özellikle kömür ocaklarında taban yollarının duvarlarına
tavan ve tabanına tuzlu su püskürtülerek tozun bunlara yapısması sağlanır.
* Nakliyat Sırasında Sulama

KÖMÜR TOZU

* Tane büyüklüğü 0,3 mm altında olan tanecikler kömür tozu olarak adlandırılır. 75 mikronun
altında olan tanecikler ise ince toz sınıfına girer.

* Kömür Tozunun Meydana Gelisi:

* Derinlik basıncı etkisiyle kömür damarlarında daha üretime geçmeden olusur
* Mekanize kömür kazısında, martopikörle çalısmada
* Delik delme ve atesleme islerinde
* Kömürün tasınması sırasında
* İsçilerin ocak yollarında yürümesi

* Kömür Tozunun Patlama Tehlikesi: Yerde birikmis kömür tozu herhangi bir nedenle
girdaplasacak olursa ve bu anda kömür tozu bulutunun ateslenmesi için yeterli bir ısı kaynağı
varsa kömür tozu patlar. Kömür tozu patlamalarının genel özellikleri:
* Ortamda metan olmasa bile patlar
* Küçük bir metan patlamasını büyük bir patlamaya çevirebilir
* Yanan bir toz bulutunun alevi bir gaz birikintisine ulasıp onu patlatabilir
* Ortamda ince ve kuru kömür tozunun varlığı, grizunun alt patlama sınırını daha
asağıya indirebilir
* Patlamada kömür tozu da etken olmussa önemli miktarda karbonmonoksit gazı açığa
çıkar ve bu tür olaylarda ölümlerin %80 i karbonmonoksit zehirlenmesinden
olmustur.

* Patlamayı Etkileyen Faktörler

* Tozun Tane Büyüklüğü: Tane boyu küçüldükçe yüzey alanı artar ve dolayısı ile
yanabilme özelliği ve ortama verdiği gaz miktarı artar. 830 mikrona kadar olan kömür
tozları patlama özelliği gösterebilir. 100 mikrondan küçük tozlar patlama olasılığını ve
siddetini arttırır. 10 mikrondan küçük tozlar ise değisik nedenlerden dolayı etkili
olamazlar.

* Tozun Kimyasal Yapısı: Uçucu – yanıcı gaz, sabit karbon, kül ve nem içeriği patlama
özelliğinde rol oynar. Uçucu madde oranı, uçucu maddenin toplam yanıcı maddeye
oranı seklinde ifade edilir. Bu oran %10 dan düsükse, kömür patlama özelliğine sahip
değildir. %10 – 15 patlama özelliği oldukça azdır. %15’den sonra patlama özelliği
hızla artar.

* Toz Yoğunluğu: Toz patlamalarını olusturabilecek en düsük yoğunluk 50 – 60
gr/m³’tür. 100 – 120 gr/m³ olduğunda o çalısma yeri tehlikeli olarak kabul edilir.
Pratik olarak en siddetli patlama 300 – 400 gr/m³ civarında görülür.

* Metan Gazının Varlığı: Hava içinde 40 gr/m³ kömür tozu varsa, patlama limitlerinin
çok altında olmasına rağmen %2 metan patlamaya neden olabilir.

* Tutusturma Kaynağı:
* Grizu patlamalarındaki sok ve alevler
* Patlayıcı maddelerin ateslenmesinde olusan sok ve alevler
* Elektrikli hat ve kablolarında olusan kıvılcımlar
* Sürtünme sonucu olusan ısı ve alev
* Tozlu havadaki tozun sürtünme sonucu elektriklenmesi ve bu statik elektriğin
aniden bosalması sırasında olusan kıvılcım

* Kömür Tozu ve Grizunun Birlikte Patlaması: Bu tip patlamalarda kömür tozu ve grizu birlikte
fakat birbirini takiben olaya girerler. Patlamayı ister grizu ister kömür tozu baslatmıs olsun bu
tip patlamalar Karısım Patlamaları olarak adlandırılır.
* Kömür Tozu Patlamalarının Önlenmesi
* Tozun Yerinde Olusumuna Karsı Önlemler

* Genel Önlemler:
* Emniyetli ateslemeyi sağlayacak sekilde antigrizu dinamit kullanarak
milisaniyeli atesleme
* Elektrik kablolarının uygunluğu ve elektrik kaçaklarının önlenmesi
* Elektrikli veya sıvı yakıt kullanan motorların antigrizu tertibatlı olması
* Havalandırmanın uygun olusu
* Ocak havasından alınan numunelerle düzenli toz ölçümlerinin yapılması
* Barajlar: Amaç, patlama alevine karsı yanmayıcı maddeler atmak ve bu sekilde alev
sıcaklığını birden düsürerek alevin yayılmasını önlemektir.
* Tas Tozu Barajları: Bünyesinde %14 oranında uçucu madde içeren kömür
üreten bütün isletmelerde uygulanmalıdır.
* Su Barajları
* Tuzlama Yöntemi
• Kaya Tuzu Yöntemi
• Kalsiyum Klorür Tuzu Yöntemi
* Havada Askıda Olan Toz Miktarını Ölçen Aletler: Havadaki toz konsantrasyonunun
ölçümünde önemli olan sağlığa zararlı olan 5 mikron altındaki tozların ölçülmesidir. Bu
aletler;
* Konimetre
* Filtreli Aletler: Tozlu hava süzgeçten geçirilerek tozun birikmesi sağlanır, bu arada
aletten geçirilen hava miktarı da kaydedilir. Sonuç mg/m³ cinsinden belirlenir.

Esik Sınır Değer (ESD) = 25/%SiO₂ ……….. Mg/m³
* Gravimetrik Yöntem
* Isısal Çökelticiler
* Tindalometre
* Elektrostatik Yöntem

* Toza Karsı Kisisel Koruyucular
* Filtreli Maskeler
* Hava Takviyeli Maskeler
* Baslıklı (Helmet) Sistem
* Hava Perdeli Koruyucular

[ozguryolcu]

OCAK İKLİMİ

* Ocak iklimi denilince, ocak havasının hızı, sıcaklığı ve nemi anlasılır.
* Isı Yükü = Bir yeraltı maden ocağının ısı yükü havalandırma sistemi içinde gelisen tüm ısı
transferlerinin toplamıdır. Bir ocaktaki temel ısı kaynakları sunlardır:
* Çevre kayaçların jeotermal ısısı
* Havalandırma havasının otokompresyonu
* Makinelerin yaydığı ısı

Bu temel kaynaklar dısında genel kosullara göre az veya çok etkin olabilen diğer kaynaklar ise:

* Çatlaklardan sızan ve hava yolu boyunca akan kanal suları
* Oksidasyon sonucu açığa çıkan ısı
* Atesleme sonrası açığa çıkan ısı
* Tabaka ve kayaç hareketi ile yayılan ısı
* Kazılıp, nakledilen cevherden yayılan ısı
* Metabolizmanın yaydığı ısı

Bir ocaktaki iklimsel kosulların tespit edilmesinde ölçülmesi gereken dört parametre ise:

*Kuru Sıcaklık
*Yas Sıcaklık
*Hava Hızı
*Barometrik Basınç

* Ocak iklimi, ocakta çalısan isçiler açısından çok önemlidir. İnsanın bedenen çalısması arttıkça
vücut ısısı da artar. Vücutta tehlikeli ısı birikmesinin önlenmesi için solunun yolları ve deri
aracılığı ile ortama ısı verilir. Burada vücudun ısısının düsmesini sağlayan hava hareketi çok
önemlidir. İlk durumda ısı kaybı için terin buharlasması gereklidir. Ancak havada nem miktarı
fazlaysa yani hava doymussa ter buharlasamayacak vücutta soğuyamayacaktır. Bu yüzden
ocak iklimi için yalnızca kuru sıcaklık önemli olmayıp, havanın nemlilik derecesi ve hareketi
de insanların çalısma yeteneği üzerinde aynı etkide olmaktadır.

* Havanın iklim durumunun izlenmesinde kuru sıcaklık, nemli sıcaklık ve hava hızının etkisi
“Soğutma Siddeti” deyiminde birlestirilir ve bu değerlere bağlı diyagramlardan tespit edilir.
Eğer soğutma siddeti 12’nin altındaysa o ocakta iklim yetersiz anlamına gelir.

* Ocak İklimini Etkileyen Faktörler:

* Havanın Sıkısma Isısı ve Genlesmesi Sonucu Soğuma: Havanın yeraltına girerken
ısınması kendi kendine sıkısması sonucu olur. Ve bunun sonucu olarak her 100 m
derinlikte ortalama 10⁰C hava ısınır.

* Kayaç Sıcaklığı: Derin ocaklarda genellikle kayaç ısısını havaya verir. Sığ ocaklarda
ise tam tersi söz konusudur. Genellikle 30m. derinliğe kadar kayaç ısısı mevsim
sartlarına bağlı olarak değisir. Jeotermik gradyen, kayaç sıcaklığının her 10⁰C artısı için
gerekli olan derinlik (m)’tir.

* Buharlasma Sonucu Soğuma ve Yoğusma Isısı
* Oksidasyon Isısı
* Makinelerin Isı Vermesi
* Nakledilen Cevherin Verdiği Isı

* Ocakta Çalısanların Sayısı
* Ocak Đkliminin Düzeltilebilmesi Đçin Ocakta Alınabilecek Önlemler

* Genel Önlemler:

* Ocakta nem fazlaysa, su yollarının üzeri betonla örtülmeli ve çatlaklardan
sızan sular olabildiğince toplanmalıdır.
* Eski imalattan gelen sıcak hava kaçakları emniyetli bir sekilde temiz hava
akımından ayrılmalıdır.
* Diğer bir önlemde hava miktarını arttırmak olabilir.

* Yardımcı Havalandırma Yapılan İsyerlerinde Ocak İkliminin Düzeltilmesi:
* Temiz havanın kayaç ile direk olarak sıcaklık değisimi durumunun olmaması
için üfleyici vantüp kullanılır.

* Ocak Havasının Soğutulması:

* Ocak havasının soğutulmasında klimalar kullanılır. Tüm ocak havasının
soğutulması gerekiyorsa klimalar yeryüzüne, belli bir alanın soğutulması
gerekiyorsa ocak içerisine yerlestirilir.

Merkezi Klima Donanımı: Yerüstüne kurulur. Avantajları:
1. Soğutucu olarak ucuz olan ama yeraltında kullanılamayacak
olan Amonyak kullanılır
2. Yerüstünde soğutma suyu kolaylıkla temiz olarak sağlanabilir.
3. Yerüstü için söz konusu olan büyük donanımların randımanı
yeraltında kullanılanlara oranla daha fazladır.

Sakıncaları:

1. Ocağa giren tüm hava soğutulmaktadır. Ocak içinde kaçak
olarak kaybedilecek ve gerekmeyen yerlerde soğuyacağından
maliyet artacaktır.
2. Kazı yerinde etkisi belli olana kadar uzun süre çalısması
gerekecektir.

Kullanılabileceği Yerler:

1. Bütün is yerlerinde klima donanımı gerekliyse
2. Hava kaçağı yok denecek kadar azsa
3. Kazı yeri hava giris kuyusundan çok uzakta değilse

Bölgesel Klima Donanımı: Bölümün girisine yerlestirilen bir klima ile
bölümler birbirinden bağımsız soğutulabilmektedir.

Yerel Klima Donanımı: Sadece kazı yerinde soğutma gerekliyse tercih
edilir

HAVANIN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ

BASINÇ:

Havanın hareketsiz olması durumunda sadece statik, hareket halinde olması durumunda ise
statik ve dinamik basınçlar etkin olur.

Statik basınç barometrik basınç olarak da adlandırılır ve derinliğin bir fonksiyonu olarak
değisir.

Basınç ve basınç düsüsü mm cıva veya mm su ile ölçülür.

1mm Hg = 13,6 mm Su
1mm Su = 1 kg/m²

Normal atmosfer basıncı 760 mm Hg veya 10332 mm su olarak alınabilir.

YOĞUNLUK:
Havanın birim hacminin ağırlığıdır.
Hava yoğunluğu atmosferik basınca, sıcaklığa, nem miktarına ve ocak gazlarının varlığına
göre değisir.

SICAKLIK:
Ocak havasının sıcaklığı kuru ve yas haneli termometreler ile ölçülür.

NEMLİLİK:
1 m3 hava içindeki su buharının gram cinsinden miktarına havanın mutlak nemliliği denir.

Havanın içerebileceği su buharı miktarı sıcaklıkla artar. Belli bir sıcaklıkta sahip olabileceği kadar su
buharı içerebilen havaya “doymus hava” denir.

Mutlak nemliliğin esdeğer sıcaklıktaki maksimum nemliliğe oranına Relatif Nemlilik denir.

VİSKOZİTE:

Bir akıskanın kesme kuvvetine karsı gösterdiği direnç olup, iç sürtünmeden dolayı olusur

ÖLÇÜ ALETLERİ

* Nem Ölçen Aletler:
* Saç Higrometresi
* Dönen Psikometre
* Havalandırmalı Psikometre

>> Basınç Ölçen Aletler
** Mutlak Basınç Ölçen Aletler
* Cıvalı Barometre
* Aneroid Barometre
* Kaydedici Barometre

>> Basınç Farkı Ölçen Aletler
* Mutlak Basıncı Ölçen Aletlerden Yararlanmak
* U Borulu Manometre
* Mikromanometre
* Pitot – Statik Tüpler

* Hava Miktarının Ölçülmesi

Q=F*V (m³/sn)

* Galeri Kesitinin Ölçülmesi
* Polar Koordinat Yöntemi
* Plançete Yöntemi
* Kesitlere Ayırma Yöntemi
* Fotoprofil Yöntemi

* Hava Hızının Ölçülmesi
* Anemometreler:

Hava hızı;

V = a + b*n

Formülünden bulunur. a ve b değerleri her alet için değisen parametrelerdir. n ise tur sayısıdır.
Bir anemometre ile hava akımının ortalama hızını ölçmek için 3 yöntem vardır.

1. Tek Nokta Yöntemi:
Vort= 0,8 + Vmax

2. Bölümlere Ayrıma Yöntemi
3. Dolastırma Yöntemi

Anemometreler ile ilgili yapılan hız ölçüm değerlerinin gerçeğe yakın olabilmesi için sunlara
dikkat edilmesi gerekir.

1. Her nokta için en az iki veya üç ölçme yapılmalıdır.
2. Ölçme sırasında alet ekseninin hava akıs yönüne paralel olmasına dikkat edilmelidir.
3. Alet doğru bir sekilde ayarlanmalıdır.
4. Ölçütün galeri kesitini daraltması, dolayısı ile hava hızının artmasına neden
olmaksızın önlenmesi zordur. Ya ölçücü bir cebe girerek aleti bir çubuğun ucunu takılı
olarak dolastırması ya da ölçülen değerlerin bir katsayı ile çarpılması gereklidir.

* Velometre
* Katatermometre