Madenlerde Hazırlık İşleri

[ozguryolcu]

HAZIRLIK Ä°ÅžLERÄ°

Maden varlığı saptandıktan sonra
   -   Ä°ÅŸÃ§ilerin ocaÄŸa girmeleri
   -   Ãœretilen cevherlerin dışarı çıkarılması
   -   Havanın ocakta dolaÅŸması
   -   Ãœretim yerinin açılması
    hazırlık iÅŸlerine giriÅŸilir.

Hazırlıklar;
*Taş içinde (Kuyu, galeri, kat, pano)
*Cevher içinde (Galeri, başyukarı, fere) olarak ikiye ayrılır.











GÃœNLÃœK ÃœRETÄ°M MÄ°KTARININ SAPTANMASI


1-Ticari Düşünceler:
   Cevherin satış durumu dikkate alınmalıdır.    Arz-talep


Åžekil 134 – Bir Ocağın Genel Görünüşü            
1) Kuyu,
2) Ana Galeri (Rekupgalerisi 1.kat),
3) Damar içi galeri (1.kat),
4) Ana Galeri (Rekupgalerisi 2.kat,)
5) Damar içi galeri (2.kat),
6)Yardımcı kuyu
7)Ara kat (yardımcı kat),
Damar İçi Yolları
9) Ayaklar,
10) Yardımcı Yerler,
11) Varagel veya desandre


2-Yatırım Miktarı:
   - Bütün tesisler, cevher tükenince ömrünü     
     tamamlamış olmalıdır.
   - Bu sayede maliyet azalır.
   - Bunu saÄŸlamak çok zordur.
   - Yatırım fazla ise günlük üretim miktarı
      da fazla olmalıdır.

3- Damarların Yoğunluğu:
   - Yerüstünde 1m2’lik alana düşen cevher
      miktarıdır. (Zonguldak’ta 15 t/m2)
   - Teknolojik olarak 1 km2’lik alandan
     400 ton/gün kömür üretim yapılabilir.
     Kesitler buna uygun olmalıdır.


4- Kuyu Derinliği ve Madenin Yaygınlığı :
   - Kuyu pahalı bir tesistir. Mümkün olduÄŸunca
     fazla üretim taşınmalı.
   - Ãœretim, kuyu derinliÄŸinin 10 katı yarı çaplı
     alanda olmalı. Kuyudan sürülecek galeri
           uzunluÄŸu, kuyu derinliÄŸinin 10 katını
            geçmemeli.
       
5- Kuyunun Ömrü:
   - Maden yatağının ömrü kadar olmalı.
      * Kısa olursa yeni kuyu gerekir
      * Uzun olursa maliyet artar
      * Donanımlar deÄŸiÅŸik ömre sahiptir.
   - Ömrü, kuyu derinliÄŸinin 1/10’u kadar olmalı
     (100 m’likte 10 yıl)-Kömürde

6- Ä°ÅŸ Yeri Konsantrasyonu:
   Kuyu, yoÄŸun iÅŸyeri yaratacak ÅŸekilde açılmalıdır.

7- Havalandırma Gereksinimleri:
   -  İşçilerin ihtiyacı
   -  Ä°klim
   -  Zehirli gazların belirli bir deÄŸer altında tutulması için yeraltına temiz hava gönderilir.
     *Kuyu, galeri vb. yerlerin kesitleri hava     
       ihtiyacına göre belirlenir.

8- Doğal ve Hukuki Sınırlar:
   -   Kısıtlayıcı faktörlerdir.



BÃœYÃœK HAZIRLIKLAR

- Maden yatağına ulaşmak için
   Kuyu
   Meyilli Kuyu
   Galeriler
sürülerek, maden yatağı pano, bölüm, kartiyelere ayrılır.

- Panolara Ayırmanın Faydaları:
   Yangın
   Su baskını
   Patlama
gibi hallerde üretimi aksatmamaktır.

- Bir panodan günde 1000 ton’dan fazla üretim yapılamaz.
  Buna göre planlama yapılmalı.

     Düz Galerilerin Ãœstünlükleri:
-   Kuyuya göre ucuz ve kolay açılabilir. Kuyuya göre 4 defa daha ucuz.
-   TaÅŸ içinde galeri açmaya gerek yok.
Su atımı donanımına gerek yok.
-    Kuyu ihraç donanımına gerek yok.




Düz Galerilerin Sakıncaları:
- Damara ulaşmak için galeri boyları daha uzun.
- Galeri bakım-onarım masrafı fazla


KUYULAR

Kuyuların Görevleri:
    1- Kazılan cevheri yerüstüne çıkartmak.
    2- İşçilerin ocaÄŸa giriÅŸ-çıkışlarını saÄŸlamak.
    3- Havalandırma
    4- Makine ve malzemelerin ocaÄŸa indirilmesi,
    5- Su, basınçlı hava boruları ve elektrik kablolarının
        döşeneceÄŸi yeri saÄŸlamak.

Kuyu isimleri :
- Yerüstü kuyusu
- Kör kuyu
- Nakliye kuyusu
- Havalandırma kuyusu

Ä°ki Kuyu

** Nakliye + Hava giriÅŸi
** Hava Çıkışı + Malzeme + Personel


KUYU YERLERÄ°
a) Merkezi Kuyular:
     - Nakliyat ve hava dönüş yan yana
   * Ä°ÅŸ yeri merkezileÅŸir
   * Ãœretimi biten damarlardaki galeriler göçertilebilir.
   * Havalandırma yetersiz olabilir



b) Çevreden Havalandırma:
          - Hava giriÅŸi tek, çıkış iki tane
   * Ayrı ayrı tesis kurulur
   * Ä°nsan nakli kolay olur
   * Ãœretimi biten damarlardaki galerileri ayakta
      tutma zorunluluÄŸu vardır. (Maden yatağı yaygınsa)




DÄ°KEY KUYULAR
 - Çok kalın örtü tabakası olması halinde açılır.

Dikey Kuyuların Üstünlükleri:
- Ä°stenilen derinliÄŸe en kısa yoldan ulaşır, halat,  boru kablo
       donanımlarına gerek azalır.
- Yan duvarlar az basınç görür
- Tahkimatı ve bakımı az masraflıdır
- Topuk miktarı azdır
- Hızlı nakliyat (Kafes askıda olduğundan sürtünme olmaz)
- Halat aşınması azdır
- Fazla derinliÄŸe inilebilir
- Kesitleri daha küçüktür

Dikey Kuyuların Sakıncaları:
- Taş içinde açıldığından yatak hakkında fikir vermez.
- Meyilli damarlarda kuyu dibinden sürülecek galeri boyları uzar.
- Kuyu nakliyat donanımları (yüksek kapasiteli) zorunlu.
- Açılması için yüksek maliyet.

[ozguryolcu]

MEYÄ°LLÄ° KUYULAR

- Eğimi fazla ve aynı eğimde devam eden maden
  yataklarında uygulanır. (uygun kayaç yapısı)

Meyilli Kuyuları Üstünlükleri:
- Taşta galeri sürme masrafı çok azdır.
- Açma masrafları kazılan cevherle azaltılabilir.
- Hazırlıklar damar içinde kısa sürede   tamamlanabilir.
- Açılmaları düşük maliyetlidir.
- Düşük güçlü nakliyat makineleri gerekir.

Meyilli Kuyuları Sakıncaları:

- Boyları (aynı derinlik için) 1/sinα kadar daha uzundur.
- Yan duvarlar büyük basınç altındadır.
- Nakliyat ve su atımı pahalıdır. (Borular uzun)
- Donanımlarda aşınma fazladır.


KUYU YERİ SEÇİMİ

Yeraltı İle İlgili Faktörler:

1)   Maden yatağı ile kuyular arasındaki nakliyat ve hava dönüş yolları kısa tutulmalı.
     -   Kuyu yerinin yatağın en yoÄŸun yerinde açılması
     -   Damarın eÄŸimi dikkate alınarak en az derinlikte açılmalıdır.

2) Cevhere ulaşmak için sürülecek galeri uzunlukları mümkün olduğunca kısa tutulmalıdır.
        Galeriler kısaldıkça;
     -   Galeri açma masrafları azalır
     -   Galeri nakliyatı ucuzlar
      -   Galeri bakım masrafı azalır
     -   Havalandırma için daha az enerji harcayan vantilatörler seçilir


3)    Kuyunun saÄŸlam kalması için bırakılacak topuk miktarı
       mümkün olduÄŸunca az olmalı
        -   Kuyu topuÄŸunda üretim ancak Maden Dairesinin izniyle olur.
   Ã–zel dolgular yapılır.
        -   Topuk koni ÅŸeklinde olur. Koninin taban açısı;
   *  SaÄŸlam ve sert kayaçlarda 80 derece’ye kadar
   *  Çürük ve kaygan arazide 50-60 derece seçilir.
        -   Açı küçüldükçe emniyet artar, fakat topukta kalacak cevher
   miktarı da artar.
        -   Tortul (kömür gibi) kayaçlarda antikinale yakın açılmalıdır. (ÅŸekil)
        -   EÄŸimli damarlarda da tavan kısımda açılmalıdır. (ÅŸekil)
        -   Tabakaların dik yatımlı olduÄŸu yerlerde farklı tabakalarda farklı
   açılar olabilir. (ÅŸekil)
        -   Topuk bırakılırken 10-20 m yarı çaplı bir daire, dikdörtgen veya
    elips ÅŸeklinde yer tesisleri için alanda düşünülmelidir.



4) Örtü tabakalarının sağlamlığı ve kalınlığı da
     Ã¶nemlidir.
     -   Tektonizmaya uÄŸramamış yerde açılmalıdır.
   Bu suretle bakım masraflarından tasarruf    edilir.
     -   Kuyu açmadan önce sondaj yapılarak tabakalar
   tanınmalıdır.


Yerüstü İle İlgili Faktörler

1) Yerleşim merkezlerine yakın bir yerde ise bu arazinin
       satın alınması zorunludur.
       -   Madenden çıkacak taÅŸların döküleceÄŸi arazinin
   de satın alınması gerekir.

2)     Seçilecek yerin, kuyu ve diÄŸer tesislerin kurulmasına
   uygun olmalıdır.
       -   Su basması tehlikesinden uzak ve düz bir yerde
   olmasına dikkat edilmeli
       -   Ã‡Ä±karılacak cevher veya taşın dökülmesini
   saÄŸlayacak bir yüksekliÄŸin olması
       -   Madenden atılacak suyun akıtılabileceÄŸi dere
   veya çaya yakın olmalı.

3)   Kuyu demiryolu, karayolu ve diÄŸer ulaşım ünitelerine
   yakın olmalıdır.


Kuyu Kesiti Åžekilleri

-   Kuyu kesiti, nakliyat ve havalandırma gereksinimlerine göre hesaplanır.
-   Ä°Ã§erisinde kafes veya skip, merdiven, su atımı ve basınçlı hava boruları, elektrik ve telefon kabloları, hava geçecek açıklıklar bulunur.
Faydalı alan açısından en kullanışlısı kare, en kullanışsızı dairedir (Kare 1, dikdörtgen 1.22,
    elips 1.27, daire 1.30)
-   Kare kesit, kısa derinlikler ve yatık kuyular için uygundur. Genellikle iki bölüm (insan ve diÄŸer) yeterliyse uygulanır.
-   Bölüm ihtiyacı arttıkça dikdörtgen
-   Sert kayaçlı ve metalik cevherlerde genellikle kare uygulanır.

Dikdörtgen kesitlilerin üstünlükleri;
-   Bir kenarı damar kalınlığına uydurulabilir.
-   Basınçların fazla olduÄŸu yöne kısa kenar yerleÅŸtirilebilir.

Dikdörtgen kesitlilerin sakıncaları;
-   Aynı alan içinde çevre uzunluÄŸu fazla olduÄŸundan, fazla tahkimata gerek.





Daire kesitli kuyuların üstünlükleri;
-   Arazi basıncı homojen dağılır.
-   Köşe kısımların (pahalı ve zaman alıcı) hazırlanması sözkonusu olamaz.
-   Tahkimat, mukavemeti en fazla olan kapalı silindir ÅŸeklidir.
-   Ã‡evre uzunluÄŸu az olduÄŸundan, daha az tahkimat malzemesi gerekir.





Daire kesitli kuyuların sakıncaları;
- Kuyuda bölümler ayrıldıktan sonra faydalanılmayan
  boÅŸ alan fazla kalır.
- Tahkimat ahşap yapılamaz. Tuğla, beton, çelik
   kullanılır. Su geçirgenli olan yerlerde açılır.
 

Elips Kuyular:
Elips kuyular uygulamadan kaldırılmıştır. Yapılması zordur. Tek yönlü basınçlar için uygundur.

Kemerli Dörtgen:
 Kemerli dörtgen çok ender görülür. Kare ve dikdörtgen kesitlilerin basınçlara dayanamadığı yerlerde, kenarlar kemer ÅŸeklinde kazılır, tuÄŸla örülür.

[ozguryolcu]

Kat Hazırlıkları

Kuyudan itibaren cevhere varmak için sürülecek galerilerinin tümünü kapsar.
Maden yatağı, üst üste birbirine paralel dilimlere (katlara) ayrılır.
Katlarda üretim alttan üste yapılar.
Yatak yatay ve tekse, kat sayısı tektir.
Yatak birkaç yatay damardan oluşuyorsa, damar sayısı kadar kat oluşur.

Damar meyilli ise kat sayısı 3’tür.
   *Ãœst Kat  : Hava dönüşü, işçi-malzeme-ramble
   *Orta Kat: Ana nakliyat, üretim katı ve hava giriÅŸi
   *Alt Kat    : Hazırlık katı
Katlar yukarıdan aşağı hazırlanır.

   - Kuyu en derin noktaya açılır ve katlar oluÅŸturulur.
          * Faydası : Kuyu derinleÅŸtirmeye gerek kalmaz.
        *  Sakıncaları;
      1) Kuyunun açılmasını beklemek
      2) Kuyu bitinceye kadar yatırım yapmak,
               kazanç saÄŸlamamak
   - Bir katta hazırlık sırasında kuyu derinleÅŸtirmek
        * Faydası: Hemen kazanç saÄŸlar
        * Sakıncaları:
      1) DerinleÅŸtirme zordur
      2) Pahalıdır

Kat Aralıklarının Saptanması

Kat aralıkları, üretilecek birim cevher tonağı başına düşen masrafların en düşük olacağı bir mesafe olmalıdır.
Kat aralıklarının saptanmasında etkili olan faktörler :
   
1)   Kat Arasındaki Rezerv Miktarı Etkisi:
   - Kat arası rezerv miktarı ne kadar fazla olursa  birim cevhere düşecek yatırım masrafları o kadar az olur.
   - Masrafların az olması için kuyu maden yatağına yakın yerde açılmalıdır.
   - Damar kalınlıkları ve damarların yoÄŸunluklar ile  orantılı kat aralığı olmamalıdır.

2)  Kat Arasında Yapılan Masrafların Etkisi:
   - Katlarda, kuyu dibi galerileri, ana nakliyat yolları,
     garaj, su havuzları, yardımcı kuyular yapılır.
   - Kat arası mesafe ne kadar fazla olursa, maden
     yatağı ne kadar az katla iÅŸletilirse katlardan üretilecek birim cevher maliyeti de o kadar düşük olur.

3) Damarların Eğiminin Etkisi:
   - Damarların eÄŸimi ne kadar fazla ise katlar arasındaki
     uzunluklarda o kadar kısa olur. Dolayısıyla eÄŸim arttıkça
     kat aralıkları arttırılabilir.
   - Ara kat yapımından kaçınılmalıdır.

4)    Kuyu Nakliye Masraflarının Etkisi :
   -   Damarda kazılan cevher önce nakliye katına    indirilir.
   -   Ä°ndirilme yüksekliÄŸi kadar bir kısım tekrar yukarıya çıkarılır.
   -   Kat arası artacak olursa, cevherin gereksiz olarak alt kata indirme ve çıkarılması sözkonusu olur. Ek masraf (oluk veya bür    masrafları) ve zaman kaybı.


5)    Kayaç Yapısının Etkisi:
      - Kat düzeyinde geniÅŸ kesitli galeriler    
        sürüleceÄŸinden bunların saÄŸlam bir kayaç içersinde açılması istenir.
      - Hesaplanmış derinlik çürük tabakalara    rastlamışsa, kat aralıkları biraz daha deÄŸiÅŸik alınabilir.
      - SaÄŸlam kayaç içinde galeri sürme masraflı olur, fakat bakım ve emniyet yönünden faydalıdır.

6)     Su Atım Masraflarının Etkisi:
      -  Kat arası arttıkça masraflar artar
      -  Gereksiz yere inilir-çıkılır.

7)    Havanın Isınmasının Etkisi:
      -  Kat aralıkları arttıkça direnç ve dolayısıyla havalandırma masrafları da artar.
      -  Ayrıca hava sıcaklığı da artar. Beher 10 m için sıcaklık 1^oC artar.


Katlarda Yapılan Büyük Hazırlıklar

-   Kuyu dibi galerileri
-   Damar veya cevhere ulaÅŸmak için taÅŸta sürülen ana galeriler




Kuyu Dibi Galerilerinin Görevleri:

   1)   Kat galerilerinden yapılan nakliyatı    dikey çalışan donanımlara devretmek
   2)   Depo görevi görmek (dolu ve boÅŸ    vagonlar için)
   3)   Su havuzu, tulumba, atölye vb. tesislerin kurulmasını saÄŸlamak.


Kuyu dibi galerilerinin şekil ve konumunun saptanmasında şu hususlar göz önünde tutulur:
   
    - Küçük maden iÅŸletmelerinde, kuyu dibi galerileri
     tek yönlü olabilir  (boÅŸlar çıkar dolular girer)
   - Galerilerin saÄŸlam durması için tabakalara dikey
      açılmalıdır.
   - Ãœretim birden fazla yönden gelebilir. Bu durumda
     ayrı ayrı makaslar yapılarak nakliyat aksatılmamalıdır.
   - Yollar tek yönlü olmalı, karşılaÅŸma ve kesiÅŸmeler önlenmelidir.
   
Kuyu dibi galerilerinin ÅŸekil ve konumunun saptanmasında  göz önünde tutulan hususlar:

   Dolu, boÅŸ, malzeme, taÅŸ ve işçi vagonları için yeterli yol bulunmalıdır.
   - Manevralar, zincirle veya meyilli olarak otomatik yapılmalıdır.
   - Çift kuyu olması halinde de vagonlar istenilen yöne gidebilmelidir.
   - Dolu ve boÅŸ vagonlar birbirini beklememelidir.
   - Galeri kesitleri havalandırmaya yeterli olmalıdır.
   - Su havuzları
   - İşçi geçiÅŸleri


KAT GALERÄ°LERÄ°

Kat Galerileri:

Damarın doğrultusu boyunca ve damarı
kesecek şekilde taş içinde sürülen galerilere
denir.

-   Kat galerileriyle maden yatağı panolara ayrılır.


-   Panolara Ayırmanın Nedenleri:
   *   Uzun galerileri ayakta tutmak zordur.
   *   Yangın tehlikesi karşısında pano tamamen kapatılır.

-   400 m uzunluktaki bir damar içi galerinin açılması ve kömürün toplanması 400-800 gün sürer
-   Ã–nce saÄŸlam olan arazi zamanla çatlar ve gevÅŸer, galerileriyi ayakta tutmak zorlaşır.
-   Yangın çıkan panoları barajla kapatmak gerekir.






Taş İçerisinde Açılan Galeriler Arasındaki Mesafeler

Taş içerisinde açılan galeriler arası mesafe az olursa;
   - TeÅŸkil edilecek üretim yerleri fazlalaşır
   - Galeri sayısı artar ve bunların açma-bakım masrafları yükselir

Taş içerisinde açılan galeriler arası mesafe fazla olursa;
   - Galeri sürme ve bakım masrafları azalır,
   - Uzun kazı cephesi nedeniyle çalışılan yerin ömrü uzar
   - Damar içi hazırlıklar azalır
   - Ä°ÅŸyeri ÅŸartlarına alışmış işçiler uzun süre aynı yerde çalışır,
       randıman yükselir
   - Damar içi galerilerinin boyu artar, bakımlarında ve damar içi
       nakliyatta sorunlar çıkar.
      
Taş içi galeriler arası mesafeyi, damar içi yolların
  tahkimat niteliÄŸi de belirler
  - AÄŸaç tahkimat kullanılıyorsa taÅŸ galerilerin
    arasındaki mesafe 400-600 m,
  - Madeni tahkimat kullanılıyorsa 800-1000 m
    olmalıdır.

* Maden yatağında fay vb. arıza varsa taş içi galeriler arızalara paralel sürülmelidir


Kat altı şantiyeleri :

Üstünlükleri;
-   Hazırlık iÅŸinden tasarruf saÄŸlanır
-   Yeni ara kat yapılmasına gerek yoktur
-   Havalandırma zordur
-   Su atımı pahalıdır
-   Ana nakliyat katı altında yapılan kazıdan dolayı bu yolun arızalanması söz konusu olur.


Kat üstü şantiyeleri:

-   Kazılan cevher ana kata indirilir
-   Havalandırma yukarı doÄŸru olur ve kirlenmiÅŸ hava ile karşılaşılabilir
-   Dolgu çıkarılması zordur
-   Hava dönüş katı üstünde teÅŸkil edilmelidir.


DAMAR İÇİ HAZIRLIKLAR

Damar içinde ileriye (ilerletimli ayak) veya geriye (dönümlü ayak) doğru hazırlık galerileri sürülür.





İlerletimli Ayakların Üstünlükleri:

-   Ãœretime hemen baÅŸlanır
-   Galerilerin ömrü daha kısadır
-   Galerilerin sürülmesinden elde edilecek taÅŸlar dolgu olarak kullanılabilmekte. Bunların nakliyesinden kurtulunmakta.





İlerletimli Ayakların Sakıncaları:

Ayağın bir tarafı göçük yanında bulunduğundan,
 damarın tavanını tutmak güçleÅŸir ve saÄŸlam
 tahkimat gerekir.
-Damar hakkında önceden bilgi alınamaz
-Havanın bir kısmı göçük veya ramble içerisinden
 kısa devre yaparak kaçar.
-Metan yönünden (galeriler önceden açılmadığı
 için) rahatlama saÄŸlamaz.


Dönümlü Ayakların Üstünlükleri:

-Sürülen galerilerin bir tarafı kazı sonuna kadar sağlam cevher içinde kalır
-Damar hakkında bilgi edinilir
-Ayağa gelen hava kısa devre yapmaz
-Panodaki metanın bir kısmı galerilerin açılması sırasında boşaltılmış olur.






Dönümlü Ayakların Sakıncaları:

-   Ãœretime baÅŸlayabilmek için tüm galerilerin sürülmesinin bitmesini beklemek.
-   Açılan galerilerin ömrü uzun olduÄŸundan tamir-bakım masrafları fazlalaşır.
-   Galerilerin sürülmesi sırasında çıkan taÅŸların dışarıya taşınması sorun olur.


Hazırlıkların Eski İmalat İle İlişkisi:

-   Eski panoların iki tehlikesi vardır:
   1)   Eski panoda birikmiÅŸ olan su yeni panoyu
          aniden basabilir. Deliklerle boÅŸaltılmalıdır.
   2)   Yangın tehlikesi olduÄŸundan eski pano ile
           iliÅŸki hemen kesilmelidir.

-   Topuk, ezilmeyecek saÄŸlamlıkta olmalıdır.
   1)   10 m’lik topuk yeterlidir.
   2)   Damar kalınlığının 4-5 katı olmalıdır.

[ozguryolcu]

KUYU AÇMA İŞLERİ

-   Büyük hazırlıklara kuyu açmakla baÅŸlanır.
-   Kayaç saÄŸlam ve az su gelirine sahipse normal kuyu açma uygulanır.
-   Kayaç saÄŸlam deÄŸilse ve su geliri 0,5 m³/dak’dan fazla ise özel kuyu açma uygulanır.
-   Su geliri az ise, kesit içinde bir çukurda toplanır. Buradan tulumbalarla basılır veya kovalarla dışarı çekilir.
-   Kuyu açmadan önce, kuyu kesitinden 50-60 m uzaklıkta 50-75 mm çaplı sondajlar açılarak su durumu belirlenir.

Normal Kuyu Açma Yöntemi
-   Sırasıyla kayacın kazısı, yükleme, nakliye, tahkimat, su atımı, havalandırma vb. iÅŸler yapılır.

Kazı İşleri:
-   Elle kazı
-   Patlayıcı maddelerle

El İle Kazı:
-   Ãœst tabakalarda ve yumuÅŸak kayaçlarda uygulanır.
-   Kürek, bel, kazma kullanılır. Mortopikör.

Üstünlüğü:
-   Delik delme ve ateÅŸlemede bekleme yok
-   Nakliye aksamadan devam eder
-   AteÅŸleme olmadığı için kayaç kırılmaz

Patlayıcı Maddelerle Kazı
-   Kayaç sert ise kullanılır
-   * 15-30 kg’lık martoperfaratörlerle sulu delik delinir.
   * Matkaplar kademeli kullanılır.
      - 2,5 m’lik delik 2,1 ve 2,5 m’lik matkapla
      - Her kademede çap 1-2 mm azalır
      - 38-40 mm çaplılar kullanılır
      - Martoperfatör sayısı kesite baÄŸlı
      - 3 m²â€™lik kesitte 1 işçi çalışır
      - m2’lik kesitte 1,5-2,5 delik
      - m3 kayaç için 0,4-1,5 kg patlayıcı
      - Vurarak-dönerek delik delen makineler
      - Delik düzeni galerilere benzer
         * Orta çekme, kesit merkezinde olmalı
         * Çukura nakliye kovası konulabilir, su toplanır.





-   Bütün delikler aynı derinlikte olmalı
   * Tarama derinlikleri, orta çekme etrafında 3-6 sıra
   * Delikler, çekülün deÄŸdiÄŸi noktaya göre düzenlenir.
-   Bir atımlık ilerleme 2-3 m alınır
   * YumuÅŸak kayaçlarda 4 m olabilir
-   Deliklerin spiral düzende açılmasının üstünlükleri;
   * Ä°kinci serbest yüzey elde edilir
   * Ä°lerleme randımanı artar (normal 31 m³/dak- spiral 30)
-   Delik delme randımanını arttırmak için 20 deliÄŸi delen donanımlar kullanılmaktadır.





Üstünlükleri:
-   Sert kayaçlarda baÅŸarı saÄŸlanır
-   Kolaylık saÄŸlar, hızlı delinir
-   Ä°ÅŸÃ§i sayısından tasarruf edilir

AteÅŸleme:
-   Elektrikle yapılır
-   Teçhizat yukarı alınır
-   AteÅŸleme kuyu dışından yapılır
-   Grizulu ortamda buna uygun patlayıcı seçilir
-   0,8-1,5 kg/m³ patlayıcı kullanılır.


Yükleme:

-   Yükleme zamanı toplam iÅŸin %65’ini alır
-   El ile yükleme uygulanmamalı (küçük iÅŸlerde)
-   Nak. Kovası orta çekme çukuruna yerleÅŸtirilir.
-   Hızlı kuyu açmada özel yükleyici kullanılır.
   * Yükleme-boÅŸaltma kuyu içinde olur
   * Kaptırma hacmi 200-2000lt
   * Duvar vinci kullanılabilir
   * Büyük kesitlilerde 1000-2000 lt yardımcı kuyularda 200-300 lt






- Randımanı, kaptırma hacmi, dolma derecesi ve nakliye süreci 
  etkiler.
   * Dolma derecesi
      - Ä°nce taneli yumuÅŸak pasada 1,0
      - Ä°ri parçalı sert pasalarda 0,75
- Pasanın yüksekliği azalınca yükleme zorlaşır
- Kova nakliye hızı 12 m/sn’yi geçemez
- Gidaj içinde hareket etmelidir
- Kuyu başında boşaltma tertibatı olmalıdır.
- Kova hacimleri 1-2 m³
                                                             

Kova nakil randımanı ikiye ayrılır:
**Saatte nakledilen kova sayısı                                                                         
**Kova hacmi

[ozguryolcu]

Tahkimat

-   SaÄŸlam kalması için tahkimat
-   Kare kesitinde ahÅŸap, daire kesitinde beton veya tuÄŸla duvarlı çelik levhalı da olabilir
-   Beton veya tuÄŸla duvarlı tahkimat yaparken kısıtlayıcı hususlar:
   * Dar yerde işçi çalıştırma zor
   * AteÅŸlemeden hasar görebilir
   * Kuyu açma yukarıdan aÅŸağıya, beton veya duvarlama aÅŸağıdan yukarıya
-   20-30 m ilerleme sonrası, tuÄŸla duvarın kendini tutabilmesi için girinti yapıldıktan sonra örülür.
-   Kuyu dibinde çalışılıyorsa, duvarlama platformu kullanılmalıdır.
-   Pasa nakli için platformda boÅŸluklar, boÅŸluklara koruyucu silindirler
-   Betonlamada, önce kalıplar kullanılır.





DiÄŸer Ä°ÅŸler:
   *   0,5 m3/dak su gelirinde bile kuyu derinleÅŸtirme randımanı %50 azalabilir.
   *   Su geliri az ise kovalarla atılır (Kovaya doldurmada pompa)
   *   Su geliri fazla ise büyük kaps. Tulumbalarla
      su birikecek havuz açmak zordur. Tulumbalar duvara asılır.





Havalandırma:
-   * 30m derinliÄŸe kadar teçhizata gerek yok (difüzyon yoluyla)
   * Derinlik arttıkça borularla üfleyici havalandırma
-   Ä°ÅŸÃ§ilerin inip-çıkmaları saÄŸlanmalı
-   Aydınlatma iyi olmalı (Antigrizatö)
-   Ã‡ekülün yerüstünden asılması

Çalışmakta Olan Kuyunun Derinleştirilmesi:

Gerekleri;
1-   Ãœretim düzeyinde cevherin tükenmesi
2-   Sualtı ÅŸantiyelerde nakliyatın ve havalandırmanın zorlaÅŸması
3-   Hazırlıkların yetersiz kalması
   ÃœÃ§ ÅŸekilde olabilir;
   a)   Normal yöntem
   b)   Yardımcı kuyulardan faydalanarak
   c)   Dik baÅŸyukarılar yardımıyla





Başyukarıdan Yararlanmak:

Üstünlüğü;
- Nakliyatın kesintiye uğramaması
- Malzeme düşme tehlikesinin ortadan kalkması
- Yükleme ve su atımı sorunu kalmaz

Sakıncaları;
- 60 cm’yi geçtiğinde malzeme, işçi geliş-gidişleri zorlaşır.
- Fere tıkanabilir
- Tavanın çok iyi tahkim edilmesi
- Kuyu ilerleme yönünde sapmalar olabilir.





-  SaÄŸlam ve çatlaklı olmayan kayaçlarda uygulanır.     
   AÅŸağıdan yukarıya açılır.
   * TopoÄŸrafik ölçüm iyi olmalı.


Çakma Kuyu (Sürme Duvarlı) Kuyu Açma:

-   Normal yöntemde önce kayaç kazılmakta, sonra tahkimat yapılmakta
-   Kayaç akıcı ise normal yöntem uygulanmaz. Bu durumda tahkimat önce yapılmalı.
-   Tahkimat aÄŸaç veya madeni
-   * AÄŸaç tahkimatta 1,5-1,7m uzunluÄŸunda,150 x 75mm kesitinde kalaslar kullanılır.
   * Kalaslar kuyu dibinde çakılır
   * AhÅŸap duvar yapıldıktan sonra orta kısımdaki gevÅŸek kayaç kazılır.
   * Çakma kama basit ve ucuz, fakat yan duvarlar intizamsız.
      - Kesit daralmaması için kalaslar dışa doÄŸru meyilli çakılmalı
      - Dik kamada kesit daralır
      - Kamalar yan basınçta kırılabilir.
   * Büyük kesitlerde madeni palplanÅŸlar
   * Madeni palplanÅŸla dairevi kuyu açılabilir
   * PalplanÅŸ uzunluÄŸu 25m
   * AhÅŸap kamalara kıyasla üstünlüğü
      - Dikey çakılabilirler
      - Fazla basınca esnek





Sürme Duvarlı Kuyu Açma Yöntemi

-   YumuÅŸak, gevÅŸek ve su geliri fazla olan kayaçlarda uygulanır.
-   Yöntemin Esası: Kuyu duvarı yerüstünde örülür, kazı yapıldıkça bütün duvar aÅŸağı iner. Duvar ne kadar inerse, yerüstünde o kadar örülür.
-   20-30m derinliklere kadar ilerleme saÄŸlanır. Fazla derinliklerde duvarın indirilmesi zor.
-   Duvarın hareketini kolaylaÅŸtırmak için ucu sivri çelik ayaklar kullanılır.
-   Yan tabakalarla sürtünmeleri azaltmak için, yan tabakalarla duvar arasına bentonitli su doldurulur. Bu, sistemin iyi çalışmasını ve ilerlemenin düzenli olmasını saÄŸlar





-   Kuyunun su ile dolu olması halinde kazı ve yükleme su altı kepçelerle yapılır.
-   Su geliri olan yerlerde üç türlü çalışır:
   1- Su geliri tulumbalarla yenilir, kuru ortamda işçiler çalışır
   2- Su geliri fazla ise, kuyu su ile doldurulur
   3- Caisson Yöntemi: Kayaç içindeki suyun basıncını aÅŸacak bir basınç   
        uygulanarak kuyu dibinde kuru bir zemin elde edilir. Kuyuya konulan
        kapaklarla işçi giriÅŸ-çıkışı saÄŸlanır.
      - Ön bekleme odası vardır
      - Pasa kapaÄŸa yığılarak, ağırlıkla ilerleme.














Suyun Dondurulması Yöntemi:

-   Su miktarı fazla olan tabakalarda, suyu dondurarak uygulanır.
-   Buzdan silindir için kuyu kenarında delikler açılır.
   * Deliklerin yeri, kuyu çapından 4-6m daha büyük bir daire
   * Delikler arası mesafe 1-1,25m
   * Deliklerin çapı 160mm, içinde iç içe iki boru
   * İç borudan soÄŸutucu madde verilir
   * SoÄŸutucu, dış borudan yükselerek ortamın ısısını alır.
   * SoÄŸutma iÅŸi 2-3 ay sürmekte.
-   Delikler vurarak çalışan son.mak. ile açılır. Sondajlar dik ve birbirine paralel olmalı.
*   Birbirine paralel olmazsa, donmayan su kazı sırasında patlayarak açığa çıkar.





-   SoÄŸutucu sıvı sızıntı yaparak tabakalara girebilir. Bu durumda soÄŸutma olmaz.
-   * SoÄŸutucu olarak amonyak (-250 ile -400) ve karbondioksit (-500 ile -550)
   * MgCl₂ ve CaCl₂ de kullanılır.
   * %85 CaCl₂ ereÄŸi + %10 MgCl₂ + %5 Metilalkol
-   Kazı zorlaşır, patlayıcı az kullanılmalı, tarama delikleri seyrek olmalıdır.
-   Kazı bitip tahkimat tamamlandıktan sonra buzlar sıcak hava veya su geçirilerek çözülür.





Çimentolama Yöntemi:

-   Prensip: Çatlaklı kayaç içersinden suyun geliÅŸine engel olmak için çatlakların kapatılması, kuru    ortam oluÅŸturmak.
-   Ã‡atlaklara, açılan sondajlardan çimento ÅŸerbeti veya bazı kimyasal maddeler basınçla enjekte    edilerek saÄŸlanır.
-   Ã‡imento boÅŸlukları kapatarak katılaşır ve su gelirini azaltır.
-   Ã‡atlak aralığı en azından 0,1mm olmalı (enjeksiyon için)
-   Tabakalar sertleÅŸir, tahkimat kolaylaşır.
-   Ä°nce kumlu yerlerde çimentolama zordur.

Gözeneklerinde su bulunan sağlam kayaçlarda da,
   Ã§imento gözeneklere giremez.
-   Yüksek fırın çimentosu (hızlı katılaÅŸma için katkı maddeleri)
-   Uygulamada:  Çimento karıştırıcısı, pompası ve çimento sevk borusu gerekir.
         Karıştırıcı ve pompa yerüstünde veya kuyu dibinde olabilir.
-   Kayaç saÄŸlam deÄŸilse delikli borularla çimento enjeksiyonu yapılır.


- Sondaj delikleri kuyu kesiti içinde 100-150 meyille dışa doğru açılır.
- Çimentolama işlemine, bitişik delikten çimento gelmesi veya çimento sevk edilememesi halinde son verilir ve diğer deliğe geçilir.
- 24 saat katılaşma için beklenir.
- Su geliri devam ederse 4 kereye kadar tekrarlanır.