Keseci-Yükleyiciler - Damar içinde bir oyuk açmak yerine damarın hepsinin birlikte ve belli bir derinlikte kazısını sağlayan ve kazılan kömürü hemen nakleden makinelerdir.
- Makinenin hareketi ayakta gerdirilmiş zincir vasıtasıyla yapılır. Bu sayede;
* Emniyet artar
* Hareket hızı fazlalaşır.
- Kazılan kömür, bir küreyici yardımıyla zincirliği oluğa yüklenmekte ve taşınması sağlanmaktadır.
- Tozlanmaya karşı su püskürtme donanımları vardır.
- Tambur üzerindeki kesici dişler, sökülüp takılabilir.
- Kesici tamburun hareketli bir kol üzerine yerleştirilmiş olduğu makinelerde vardır. Kol, aşağı yukarı hareketlerle damarda kazı yapar.
- Kesici-yükleyici ile potkabaçın kombine şekli de vardır.
Sabanlı Kazı Makineleri: - Esası, kazı arının kazıcı uç yardımıyla kazılmasıdır. (Pulluk veya sabanla tarla sürmek gibidir, fakat düşey bir yüzeyde uygulanır).
- Saban, hiçbir mekanik donanımı olmayan bir gövde ve pulluktun ibaret olup, ayağın baş ve dip galerine veya buralarda açılacak yuvalara yerleştirilecek iki vince bağlanır ve aşağı yukarı çekilir.
- Sabana uygulanacak kuvvet en fazla
15-20 ton olup, daha büyük kuvvetlere halat çapı, tamburlar ve makaralar dayanamaz.
- Bu kuvvetle, damardan 30-40cm yükseklikte ve en fazla
30cm derinlikte bir dilim koparılabilir.
- Eğer, damar sert bir yapı gösteriyorsa saban yerine potkapaç makinesi kullanmak gerekir.
- Sabanın çekilmesi ile damardan kurtulmaması için damara itilmesi gerekir.
Kömür Sabanı Tipleri: 1- Standart Tip Kömür Sabanı (İlk) - Ağırlığı 1 ton, uzunluğu 6m, genişliği
70cm’dir.
- Damar kalınlığına göre
30-80cm yüksekliğinde kazı yapılabilir.
- Kazı derinliği
20-30cm kadardır.
- Çift yönlü kazı yapılabilir.
- Saban gövdesi yerde sürünür, fakat damar cephesindeki eğriliklere karşı yatay
bir eksen etrafında mafsallıdır.
- Pulluk görevini gören kısım aşağı doğru ve ileriye büküktür. Bu suretle kazılan
kömür, gövde üzerinden aşarak zincirli oluk üzerine dökülür.
- Zincirliği oluğun görevleri:
* Kazılan kömürün nakli
* Sabanın hareketini sağlamak
* Sabanın
0,5-2 ton arası yan basıncını almak
* Kazılan boşluğa doğru sabanın itilmesini sağlamak
- Çift zincirli oluk kullanılır. Oluk uzunlukları
200-380m kadardır.
2- Hızlı Saban (LÖBBE) - Standart sabana kıyasla iki önemli yenilik vardır:
* Pulluk görevini görecek kısım bıçak gibi keskin olacak yerde dişli yapılmıştır. Bu suretle kömüre dişlerin saplanması için gerekli kuvvet daha azaltılmıştır.
* Saban, gövdeye bağlanacak yerde doğrudan doğruya zincirli oluğa bağlanmıştır. Bu suretle gövde ortadan kalkmış ve oluk damar yüzeyine bitiştirilmiştir. Saban hareketi de oluk motorları tarafından sağlanmıştır.
- Sabanın hızı 22m/dak olup, bu oluğun zincir hızının yarısı kadardır.
- Kazılan kısmın derinliği, kömürün sertliğine göre
5-15cm olmaktadır.
- Sabanın çekme kuvveti, zincirli oluğun her iki ucuna yerleştirilen motorlar yardımıyla
sağlanır. Bunların güçleri
40kw veya 55Ps olmaktadır.
- Sabanın arının önünden her geçişinden sonra, zincirli olukla birlikte, basınçlı havayla
çalışan pistonlar yardımıyla arına doğrudan itilir. İtici silindirler
6-12m aralıklıdır.
3- Eklenmiş Saban: - Hızlı sabanın aynısıdır, fakat çalıştırma ve dönüş yerlerinin zincirli olukla bağlantısı yoktur. Nakliye oluğu ve sabanı çalıştıran motor birlikte değildir.
- Zincirli oluğun kömür arını tarafından saban sandığı vardır ve bunun içine saban zinciri ve motor konulmuştur.
- Ayak içerisinde arızaların bulunması halinde çok kullanışlıdır.
- Aynı ayak içerisine birden fazla saban konulabilir.
4- Sabanlı Küreyici: - Bir halata 20-25m aralıklarla takılmış küreyici kutulardan ibarettir.
- Ayak içinde oluk yerleştirmeye gerek yoktur.
- Kutu genişliği 80cm, uzunluğu
1000cm ve yüksekliği
33-35cm arasıdır.
Hacimleri
0,25-0,4m3’dür.
- Diğer kazı makineleriyle ekonomik olarak işletilemeyen
40-60cm kalınlıklı damarlar kolaylıkla işletilebilir.
Vurucu Saban (Darbeli Kazı)- Pulluk sürer gibi kazı yerine, havada hız olarak kömür damarına vurma tarzında kazı olanağı sağlar
- Kesiti kaplumbağa kabuğu gibi olup, her iki tarafındaki kazıcı dişlerle kazı yapılır.
- 1-2m/sn’lik hızla ileri-geri çekilmektedir.
- Bu hızda saban, kömür üzerinde ufak atmalar yaparak ilerler. Her vuruşta kömür ile temas eden dişler, damardan parçalar koparır ve kazı yapılır.
- Vurucu saban düz ve az yatımlı damarlarda kullanılamaz. Dik ve fazla meyilli damarlarda ayak çaprazlaştırılarak kullanılır.
- Diğer sabanlardan daha basit ve ucuzdur. Ek donanıma gerek yoktur. İlk yatırımları, diğerine göre yarı yarıya daha azdır
Mekanize Kazı Araçlarının Karşılaştırılması: 1-
Damar Meyilli: Potkabaç makinesi, kesici-yükleyici ve sabanlar
0-400 arası meyilli damarlarda, vurucu saban 400’nin üzerindekilerde kullanılır.
2-
Tavan-Taban Yapısı: - Tahkimatsız olarak kazılacak damar genişliği makineden makineye değişir.
Çürük tavan koşullarında tahkimatsız kısım mümkün olduğunca kısa olmalıdır.
- Sabanlarda dilim kalınlığı
5-30cm, kesici-yükleyicilerde
50-80cm, Potkabaç
makinelerinde
1,2-1,8m’dir.
- Çürük tavan altında saban daha uygun.
- Tabanın yumuşak olması durumunda, kazıcı kısımlar tabana saplanır ve bunun
sonucunda;
* Kazıcı uçlarda aşınma fazla olur,
* Makinenin hareketinde aşırı kuvvette gerek olur,
* Tahkimat direği tabana gömülür,
* Kömüre yabancı madde karışır. (Kazıcı, oluk üzerine bindirilir)
Kazı Kolaylığı: Arazi ve üretim basınçları ile damarda meydana gelen kayma düzenleri ve klivajlar sonucu kömürün gevşeklik derecesidir.
Mekanik Mukavemet: Kömürü parçalamak ve koparmak için karşılaşılan çekme, basınç, kesme ve burkulma dirençlerinin büyüklüğü ile saptanır.
Tabanın yumuşak olması durumunda, kazıcı kısımlar tabana saplanır ve binin sonucundu;
- Kazıcı uçlarda aşınma fazla olur
- Makinenin hareketinde aşırı kuvvete gerek olur
- Tahkimat direği tabana gömülür
Kömüre yabancı madde karışır.
4-
Klivaj (Çatlaklar): - Kesici kazıda önemi yoktur.
- Sabanlı kazıda dikkate alınmalıdır (Avantaj sağlar)
5-
Parça Büyüklüğü: - İri parça elde etmek için sabanlar en uygundur.
- Kesici-yükleyicilerde ufalanma fazla
6-
Damardaki Arızalar: - Arızalar mekanizasyonu etkiler
- Arızalar açısından dönümlü ayak yöntemi
uygulamaktır. Bu sayede arızalar önceden saptanabilir.
7-
Tahkimat: - Kazı Makineleri tahkimatsız yüzey ister.
8-
Ayak Uzunluğu: - Halat ve zincirlerin kopma mukavemetine göre seçilir.
- Üst değer 300m’dir. İnce damarlarda hareket ve kontrol kolaylığı açısından
200m’yi geçmemelidir.
- Kısa ayaklar için saban, uzun ayaklar için kesici-yükleyici ve potkabaç
9-
Tozla Savaş: - Kesici-Yükleyiciler fazla toz çıkarır.
- Tozla savaş için
* Makine su püskürtmemelidir.
* Arına suyun basınçla emprenye edilmesi.
11-
Orta Kesmeler: - Orta kesmeler, kazı aksamına zarar verir.
- * Kesici kazıda makine hızı yavaşlar
* Sabanlı kazıda kesme derinliği azalır.
- Kesici-yükleyiciler kullanılabilir.
